Отвори го главното мени

Хрватска (хрватски: Hrvatska) или официјално Република Хрватска (Republika Hrvatska) — држава на Балканскиот Полуостров која е географски сместена на раскрсницата на патиштата за Средна Европа и Средоземјето. Главниот град на Хрватска е Загреб. Граничи со Словенија и Унгарија на север, со Србија, Босна и Херцеговина и Црна Гора на исток. Го завзема најголемиот дел на источниот брег на Јадранско Море. Во втората половина на 20-тиот век претставува република во рамките на СФР Југославија, но прогласува независност во 1991. Хрватска е полноправен член на НАТО. Во јуни 2013 година и официјално беше примена како 28 земја-членка на Европската Унија.

Република Хрватска
Republika Hrvatska  (хрватски)
Знаме Грб
ХимнаLijepa naša domovino
Убава наша татковино

Местоположбата на  Хрватска  (темнозелена) – на Европскиот континент  (зелена и темносива) – во Европската Унија  (зелена)  —  [Легенда]
Местоположбата на  Хрватска  (темнозелена)

– на Европскиот континент  (зелена и темносива)
– во Европската Унија  (зелена)  —  [Легенда]

Главен град
(и најголем)
Загреб
45°48′ СГШ 16°00′ ИГД / 
Службен јазик Хрватски1
Народности (2011)
Демоним Хрват
Уредување парламентарна република
 •  Претседател Колинда Грабар-Китаровиќ
 •  Премиер Андреј Пленковиќ
 •  Претседател на собранието Јосип Леко
Основана
 •  Основана Прва половина
на VII век 
 •  Средовековно војводство 4 март 852 
 •  Признавање од Папата 21 мај 879 
 •  Воздигнување на ниво на кралство 925 
 •  Сојуз со Унгарија 1102 
 •  Приклучување кон
Хабсбуршката Империја
1 јануари, 1527 
 •  Независност од Австро-Унгарија
29 октомври 1918 
 •  Приклучување кон Југославија (ко-основач)
1 декември 1918 
 •  Прогласување на независност 25 јуни 1991 
Површина
 •  Вкупна 56.594 км2 (126-та)
 •  Вода (%) 1.09
Население
 •  Попис 2011 4,290,612 
 •  Густина 81 жит/км2 (115-та)
БДП (ПКМ) проценка за 2010 г.
 •  Вкупен $78.090 милијарди[1] 
 •  По жител $17,683[1] 
БДП (номинален) проценка за 2010 г.
 •  Вкупно $60.589 милијарди[1] 
 •  По жител $13,720[1] 
Џиниев коеф. (2018)positive decrease 29.7[2]
низок · 17та
ИЧР (2017) 0.831[3]
многу висок · 46та
Валута Куна (HRK)
Часовен појас CET (UTC+1)
 •  (ЛСВ) CEST (UTC+2)
Се вози на десно
НДД .hr
Повик. бр. 385
1. Исто и италијанскиот во Истра и јазиците на други националности (српски, унгарски, чешки, словачки, итн.) во општинските заедници на националностите.

Административно, земјата е поделена на жупании и општини.

Содржина

ИсторијаУреди

  Главна статија: „Историја на Хрватска.

Постара историјаУреди

 
Доаѓање на Хрватите.

Први познати племиња на територијата на денешна Хрватска биле Илирите и Келтите во внатрешноста, како и Хистрите, Либурните, Јаподите и Далматите на јадранскиот брег. Во 4 век п.н.е. на јужен и среден Јадран се создале грчки колонии, а во I век п.н.е. територијата постепено станала дел од Римското Царство. Најроманизирани биле Истра и провинцијата Далмација, словенски Хрвати се населиле во 7 и 8 век, римски останале само островите, како и градовите во Далмација и Истра. Доселениците набрзо го примиле христијанството, а во Нин уште во 9 век е создадена првата хрватска бискупија. Спорот помеѓу Византија и државата на Франките на Карло Велики завршил со Мирот во Ахен (812 год.), со која далматските градови ги задржала Византија, а другите области ги добиле Франките. На јакнеењето на нивната власт безуспешно се обидел да се cпротистави кнезот Људевит Посавски (819—822 год.).

Првата хрватска државаУреди

Во 9 век меѓу Цетина и Велебит, се создало јадрото на хрватската држава, од каде за време на владеењето на домашните кнезови од семејството наследници на кнезот Трпимир (845—864 год.) постепено се проширила на далматските градови (околу 1018—1107 год. под власта на Венецијанците). Најмоќен меѓу нив бил кнезот Томислав (910—928 год.), кој на Драва го запрел навлегувањето на Унгарците, кој, како византиски сојузник, успешно војувал со Бугарите и во 925 год. се крунисал за крал. По смртта на кралот Звонимир (1075-89 год.) дошло до остри внатрешни судири, што ги искористил унгарскиот крал Коломан со семејството Арпадовиќ и ја освоил цела Хрватска. Во 1102 год. во Биоград се крунисал за хрватски крал, а 1107 год. ги добил и далматинските градови. Оттогаш се до 1918 год. Хрватска се развила како повеќе или помалку автономна државна творба во составот на унгарската држава, а разликите меѓу Славонија и Хрватска и областа на јужно од Гвозд (Велика Капела) постојано се зголемувал.

Турски освојувањаУреди

 
Никола Зрински.

Во битката на Крбавското Поле (9.9.1493 год.) Турците ја поразиле војската на хрватското благородништво, со што во следните 100 години се отворил пат за пробивање во Средна Европа. По поразот на Унгарците кај битката Мохач (29.8.1526 год.). Хабсбурговците ги оствариле своите наследни права на унгарскиот престол, а Хрватскиот сабор во 1527 год. го избрал надвојводата Фердинанд за хрватски крал. Фердинанд ја укинал дотогашната поделба на Хрватското кралството на Славонија и Хрватска со Далмација, а во 1558 год. се здружиле двата одвоени сабора. Турците во тој период ја освоиле областа меѓу Уна, Корана и Глина, така што навлегле се до долна Купа. По повлекувањето на хрватското население пред нивните освојувања, Турците во населените области населиле нехрватско, главно православно население од внатрешноста на Балканот. Хабсбурговците во средината на 16 век на поголемиот дел на Хрватска ја создале Воена Краина, која била непосредно подредена на владетелот, а за воените прашања на Воениот совет во Грац, така што другиот дел на автономна Хрватска преставувала т.н. „остатоци на остатоците од некогашното славно хрватско кралство“ (околу 10.000 км2)

Под Хабсбурзите (1538–1918)Уреди

 
Јосип Јелачиќ.

Поразот на Турците во битката кај Сисак (22.6.1593 год.) значел почеток на нивното повлекување од хрватската територија. Со Мирот во Варшава (1664 год.) престанале нивните упади, но австриските владетели не сакале да ја укинат Воена Краина и продолжиле со војната против Турците. Сојузништвото на унгарското и хрватското благородништво, што го воделе Никола Зрински и Фран Крсто Франкопан, завршило со нивното соборување од власт (1671 год.), а Хабсбурговците во Хрватска сè повеќе го воведувале апсолутизмот. По Мирот во Сремски Карловац (1699 год.) Турците се повлекле од повеќето хрватски територии. Хабсбуршката Монархија го продолжила порано почнатото населување на православните бегалци во пограничните области на Хрватска кон Османското Царство, во Лика, Кордун, Бановина и во делови на Славонија, а исто така и Венецијанската Република во Далматинска Загора. Марија Терезија во 1799 год. со укинувањето на Кралскиот совет во Загреб целосно ја укинала хрватската автономија, а за време на Јосип Втори Хрватска и правно станала дел од Унгарија. Кога со Мирот во Кампоформија (1797 год.) е распуштена Венецијанската Република, Далмација станала наследна земја на Хабсбурговците и не се обединила со Хрватска. Исто така, во 1808 год. укината е и автономијата на Дубровничката Република.

ГеографијаУреди

  Главна статија: „Географија на Хрватска.
 
Карта на Хрватска.
 
Плитвички езера.

Хрватска се наоѓа во Југоисточна Европа меѓу Средна Европа и Медитеранот. Се дели на три региони: низинска, планинска и приморска Хрватска. Повеќе од половина од територијата се рамнини и ритчиња на Панонскиот базен на север (низинска Хрватска). На исток се низинските покраини Срем и Барања, кои кон запад продолжуваат во Славонија и во широките рамнини покрај Сава и покрај Драва. Во западниот дел на Славонија среде рамнината се издигаат шумовити планини (Папук 953 м, Псуњ 984м), а меѓу нив е ридестата Пожешка Котлина. Кон запад планините се спуштаат во широка, малку повлажна рамнина покрај Илова, Чешма и Лоњ, над кои на север се издига околу 60 км долгата Билогора (309м) и на југ Мославачка Гора (489м). На крајниот северозапад се наоѓа рамничарското Меѓумурје меѓу Драва и Мура, како и ридестото Хрватско Загорје, кои достигнуваат до најисточните шумовити падини на Предалпските Планини (Жумберачка Гора 1181 м, Иванчица 1059 м, Медведница 1035м). Рамнината продолжува по течението на Купа кон југозапад во Карловачкиот базен, кој кон југ постепено преминува во нискиот карст на Кордун со Петрова Гора (512м), а на југоисток во ниските планини на Банија (Зринска Гора 616м). Планинска Хрватска опфаќа дел од Динарските Планини и преставува голема географска преграда меѓу континентална и средоземна Хрватска. Поголем дел се наоѓа на надморска височина меѓу 500 и 1000 м; карактеристична е насоченоста од северозапад кон југоисток. Преовладуваат мезозојски варовници така што поголемиот дел од релјефот добил особеност на карст, шумовит е и многу ретко населен. На северозапад е планинскиот Горски Котар со пространи шуми (Белоласица 1533 м, Велики Рисњак 1528м), кон југоисток пространата висорамнина Лика (500—700м), со Личко 465км², Гатцко 80км² и Крбавско Кршко Поле 67км², како и 145 км долгиот планински венец Велебит којшто ја одвојува од Јадранското Море (Вагански врв 1758м). Во продолжение на сообраќајниот многу важен премин од Лика и долината на Уна кон Книн по должината на границата од Босна и Херцеговина се издигнува 80 км долгиот и карпест планински венец Динара со највисокиот врв во Хрватска Динара 1831 м. Во приморска Хрватска преовладуваат многу варовници меѓу кои е тесниот појас на еоценски флиш (сред. Истра, Винодол, Равни Котари, Конавле) и карстните полиња во внатрешноста на Далмација, на пример Имотско 95км², Сињско 64км², Петрово 57км², Вргорачко 37км² и Дицмо 35км². Бидејќи повеќето варовнички планини се издигаат веднаш над брегот (Велебит, Мосор, Биоково), приморјето е многу тесно, пошироко е само на полуостровот Истра (3130км²), во заднината на Задар и Шибеник (Равни Котари), како и по делтата на Неретва. Во Јадранското Море на Хрватска и припаѓаат 718 поголеми и помали острови (67 населени) коишто, исто така, се ридести, изградени од креден варовник и карстни. Поголеми острови се: Крк (406км²), Црес (406км²), Брач (395км²), Хвар (300км²), Паг (285км²), Корчула (276км²), Дуги Оток (114км²), Млет (100км²), Раб (91км²) и многу други. На Хрватска и припаѓа поразгранетиот и многу живописен дел од источниот брег на Јадранското Море (1777км²).

КлимаУреди

Приморскиот дел на Хрватска има карактеристична средоземна клима со жешки и суви лета, со топли зими така што најмногу врнежи има во октомври и ноември. Особено зиме чести се бурите, студен и силен ветер што дува во налети преку планинските превалци кон морето. Планинска Хрватска има умерено континентална клима со студени зими и свежи лета, а во највисоките области планинска клима, со многу врнежи на планинските предели. Во Горски Котар има над 3000 мм врнежи во година. Најмногу врнежи има во октомври и во ноември, а снежната покривка се задржува 50-60 дена. Низинска Хрватска има умерено континентална клима со студени зими и топли лета, со најмногу врнежи во мај и јуни и во октомври и во ноември. Количеството врнежи се намалува од 3 кон исток, а снежната покривка се задржува 25-40 денови.

Политички системУреди

  Главна статија: „Политика на Хрватска.
 
Плоштадот Свети Марко во Загреб – од лево кон десно: Бански двори, официјално седиште на Владата на Хрватска, црквата Свети Марко и Парламентот на Хрватска

Од прифаќањето на уставот од 1990 година, Хрватска има демократски систем на владеење. Помеѓу 1990 и 2000 година државата била со полупретседателски систем, додека од 2000 година е парламентарна држава.

На чело на државата е претседателот кој е избран за мандат од пет години и има право да се кандидира само два пати. Тој е врховен командант на хрватската војска и со советот на Собранието го назначува премиерот на Хрватска.

Собранието на Хрватска е еднодомно и има од 100 до 160 члена. Пратениците се избрани на избори за мандат од четири години. Хрватската влада е управувана од премиерот на Хрватска заедно со кабинетот министри назначени за различни сектори. Извршната власт е задолжена за донесување на закони, имплементирање на закони и водење на внатрешна и надворешна политика.

Административна поделбаУреди

  Главна статија: „Жупании во Хрватска.

Хрватска е поделена на 21 жупанија (региони) и Град Загреб.

Жупанија Седиште Површина (km2) Население според
пописот од 2011
  Бјеловарско-билогорска Бјеловар 2 652 119 743
  Бродско-посавска Славонски Брод 2 043 158 559
  Дубровничко-неретванска Дубровник 1 783 122 783
  Истарска Пазин 2 820 208 440
  Карловачка Карловац 3 622 128 749
  Копривничко-крижевачка Копривница 1 746 115 582
  Крапинско-загорска Крапина 1 224 133 064
  Личко-сењска Госпиќ 5 350 51 022
  Меѓимурска Чаковец 730 114 414
  Осиечко-барањска Осиек 4 152 304 899
  Пожешко-славонска Пожега 1 845 78 031
  Приморско-горска Риека 3 582 296 123
  Сисачко-мославинска Сисак 4 463 172 977
  Сплитско-далматинска Сплит 4 534 455 242
  Шибенско-книнска Шибеник 2 939 109 320
  Вараждинска Вараждин 1 261 176 046
  Вировитичко-подравска Вировитица 2 068 84 586
  Вуковарско-сремска Вуковар 2 448 180 117
  Задарска Задар 3 642 170 398
  Загрепска Жупанија Загреб 3 078 317 642
  Град Загреб Загреб 641 792 875

ЕкономијаУреди

  Главна статија: „Економија на Хрватска.

Приватизацијата во Хрватска и создавањето на слободен пазар започнале во 1990 година. Како резултат на војната инфраструктурата ослабела, а најмногу страдал туризмот. Од 1989 до 1993 БНП паднал до 40%. Со завршувањето на војната започнала обновата на хрватската економија.

Во 2000 година хрватската економија забележала висок развој и закрепнување. Започнале странски инвестиции и развој на туризмот.

Население и јазикУреди

  Главна статија: „Демографија на Хрватска.
 
Население на Хрватска.

Хрватска е нерамномерно населена. Најгусто е населено поширокото подрачје на Загреб и подрачјето на Сплит, каде густината на населението преминува 250 жители на 1 км², Меѓумурје со 150 жит./км² и Хрватско Загорје со над 120 жит./км², а најретко е населена планинска Хрватска, Кордун, Внатрешноста на Далмација и повеќето јадрански острови (помалку од 20 жит./км².

 
Демографија на Хрватска.

За поморскиот дел на Хрватска карактеристични се стари градови со малку население, само некои се развиле во индустриски центри и пристаништа. Во внатрешноста на Далмација и во карсните предели пред се населени се карсните полиња, каде преовладуваат збиени села или села покрај патот, а другите делови се населени многу ретко. И градовите во тој дел останале многу мали.

Во панонскиот дел на Хрватска населеноста е слична како и во другите земји во Средна Европа. Повеќето денешни градови се создале уште во средниот век околу замоците или поважните премини на реките.

Поголеми градови во Хрватска се: Загреб (692 000), Сплит (175 000), Риека (144 000), Осиек (90 000), Задар (70 000), Пула (59 000), Славонски Брод (59 000), Карловац (49 000), Сисак (37 000), Шибеник (37 000), Дубровник (30 500) и Вуковар (30 000).

РелигијаУреди

  Главна статија: „Религија во Хрватска.
Религија во Хрватска[4]
религија проценти
Римокатолицизам
  
86.28 %
Православие
  
4.44 %
Ислам
  
1.47 %
Протестантство
  
0.34 %
Атеизам или агностицизам
  
4.57 %
Други
  
3.24 %

Според пописот од 2001 година мнозинството од Хрватите (87,8%) припаѓаат на Римокатоличката црква. Православните христијани го сочинуваат околу 4,4 отсто од населението, муслиманите околу 1,3 проценти, а протестанти околу 0,3 проценти од населението. 5,2% од Хрватите не се верници или агностици.[5]

Римокатоличката црква добива државна финансиска поддршка и други надоместоци утврдени во договорот помеѓу Владата на Хрватска и на Ватикан. Браковите кои се спроведени од страна на верските заедници, кои пак имаат постигнато договори со државата се официјално признати, со кое се елиминира потребата од регистрирање на граѓанските бракови во регистарот.

Култура во ХрватскаУреди

  Главна статија: „Култура во Хрватска.

Културата на Хрватска е богата како резултат на долгата 14 годишна историја и е богата со елементи од околните култури и културите кои биле присутни на хрватското тло. Хрватска е дом на некои нобеловци и значајни историски личности. Таа е дом на вратоврската и на големиот научник Никола Тесла.

Хрватска како тема во уметноста и во популарната култураУреди

  • „Хрватскиот народен препород“ (Hrvatski narodni preporod) - слика на хрватскиот уметник Влахо Буковац од 1895 година.[6]
  • „Панорама на Карловац“ (Panorama Karlovca) - слика на хрватскиот уметник Јаков Шашел од 1874 година.[7]
  • „Хотел Загорје“ - книга на писателката Ивана Симиќ Бодрожиќ.[8]

НаводиУреди

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 „Croatia“. International Monetary Fund. http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=8&sy=2008&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=960&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=. посет. 21 април 2011 г. 
  2. „First Results“. http://www.dzs.hr/Eng/system/first_results.htm. посет. 21 јули 2017 г. 
  3. „2018 Human Development Report“. United Nations Development Programme. 2018. http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf. посет. 14 септември 2018 г. 
  4. „4. Population by ethnicity and religion“. Census of Population, Households and Dwellings 2011. Croatian Bureau of Statistics. http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2011/results/htm/E01_01_12/E01_01_12.html. посет. 17 декември 2012 г. 
  5. Population by religion, by towns/municipalities (Central Bureau of Statistics)
  6. Središnja Hrvatska - Dvori s pogledom, Hrvatska turistička zajednica, 2009.
  7. Središnja Hrvatska - Dvori s pogledom, Hrvatska turistička zajednica, 2009.
  8. Магор, Каталог 2015. Скопје, 2015, стр. 18.

Надворешни врскиУреди

ПоврзаноУреди