Исус Христос

(Пренасочено од Христос)

Исус (арамејски: ישוע Јешуа; 72 година пред новaта ера до 2636 од новата ера)[1] — еврејски пророк и рабин од Назарет, кого многу Евреи го сметале за голем учител.[2] По неговата смрт станал централна фигура во христијанството и важна фигура во другите религии. Муслиманите го сметаат за пророк, а христијаните за Месија и Син Божји, односно второто лице (ипостас) на Светото Тројство. Исто така се нарекува уште и Бог Слово (логос), кој поради спасувањето на човечкото општество од неговите гревови се „претворил“ и станал човек — Исус Христос.[3]

Исус Христос
ישוע
Isus od Zrze.jpg
Роден 7—2 г. пр. н. е.
Витлеем, Јудеја, Римското Царство
Починал 26—36 г. од н. е.
Голгота, Ерусалим, Римско Царство
Занимање пророк, месија

Голем број од научниците од областа на историјата и теологијата се сложуваат дека Исус бил Евреин од Галилеја, дека го сметале за учител и исцелител, дека бил крстен од страна на Јован Крстител и дека е распнат на крст во Ерусалим по наредба на римскиот гувернер Понтиј Пилат, под оптужба за клевета против Римското Царство. Главни извори околу животот на Исус се четирите Евангелија од Новиот завет од Матеј, Марко, Лука и Јован. Денес, само неколку современи научници веруваат дека сите древни списоци за животот на Исус се точни или неточни.[4]

Христијаните веруваат дека Исус бил Месија, чие пришестие (доаѓање) е најавено во Стариот завет, кое е едно од основните гледишта околу разликите во погледот на Исус со јудаизмот. Христијаните веруваат дека Исус е Син Божји, кој дошол да го донесе спасот и помирувањето со Бога и кој воскреснал по неговото распнување. Повеќе христијански учења зборуваат дека Исус бил исцелител, правејќи големи чуда.

Во исламот, Исус (арапски: عيسى, Иса) се смета за еден од најважните божји пророци, чудотворец и Месија. Сепак, муслиманите не веруваат во Исусовото распнување и воскреснување, како и неговата божественост. Тие веруваат дека Исус не бил ниту убиен ниту пак распнат, туку дека жив воскреснал на небото. Голем број муслимани веруваат дека тој ќе се врати на земјата, заедно со Мехди, тогаш кога земјата ќе стане преполна со гревови и неправди во времето на доаѓање на исламскиот антихрист, каков што е Деџал.

ИмеУреди

 
Јешуа

Името „Исус“ е старогрчкиот зборΊησοῦς (Iēsous)“, кој е транслитериран од хебрејското имеЈешуа -ישוע“. А името „Јешуа“ e скратена форма на името „Ј'хошуа - יְהוֹשׁוּעַ (или Јошуа)“ што значи „Јахве (т.е. Господ или Бог) спасува“.

Името Ј'хошуа или Јешуа било доста распространето во тој период. Тоа се давало како сеќавање на учениците на Мојсеј, но и на владетелите на Земјата Израел (Ј'хошуа бин Нун, кој живеел околу XV—XIV пр. н. е.) и чиешто име во Библијата е Исус Навин.

„Христос“ е всушност титула од старогрчкиот збор „Χριστός (Christós)“, која потекнува од хебрејскиот збор „Машија (хебр: מָשִׁיחַ)“, односно „Месија“.

Најпрвин, Месиите ги нарекувале „свештеници“, а зборот „Месија“ започнал да се употребува подоцна, во царството Израел, и тоа во односите со царот.

Соодветно на тоа, еврејските пророци сведочеле за појавувањето на цар од родот на Давид, „Месија“, којшто истовремено се јавува и како свештеник и цар, односно тоа што Израел го очекува од вистинскиот цар на светот.

ХронологијаУреди

 
Јудеја и Галилеја во Исусово време

Најдеталниот приказ околу раѓањето на Исус е даден во Евангелието по Матеј (напишано измеѓу 50 и 60 година н.е.[5]) и Евангелието по Лука (напишано измеѓу 60 и 61 година н.е.[5]). Научниците денес, сѐ уште дискутираат околу деталите за Христовото раѓање, а некои од нив тврдат дека го знаат и точниот датум на неговото раѓање и смрт.

Евангелијата по Лука и Матеј не го споменуваат точниот датум на Исусовото раѓање и смрт. Во христијанството, неговото раѓање (Божиќ) се слави на 25 декември според грегоријанскиот календар и на 6 јануари според јулијанскиот календар. Најрани корени околу славењето на оваа дата, потекнуваат од околу 330 година. Пред тоа се славело на 6 јануари, како дел од Богојавлението, во спомен не само на неговото раѓање, туку и на денот кога тој бил покрстен од страна на Јован Крстител во реката Јордан.[6] Според многу учени, Исусовото раѓање се случило на пролет или лето.[7]

Дионис Малиот (470–544) се обидел да го утврди точниот датум од неговото раѓање и дошол до заклучок дека тоа било 753 години по основањето на Рим. Како датум го одредил 25 декември 1 п.н.е., а следната година ја нарекол 1 по новата ера, со што започнал системот за мерење на времето од Исусовото раѓање. Системот бил направен во 532 година, а речиси два века подоцна бил прифатен како календар на христијанската цивилизација.

Денес, многу е тешко да се утврди точниот ден на раѓање на Исус, бидејќи од самото пишување на евангелијата поминале околу 1.900 години. Но според затемнувањето на месечината, како што се ориентирале римските цареви, Исусовото раѓање било во 3 п.н.е.. Во евангелието на Матеј и евангелието на Лука се пишува за раѓањето на Исус во времето на Ирод Велики. Лука пишува дека раѓањето на Исус се случило во времето на римскиот гувернатор Квириниј. Датата на Исусовата смрт исто така не е јасна. Според Евангелието по Јован, распнувањето го поврзува пред Пасха, празник кој паѓа во петок, на четиринаесеттиот ден во месецот. Исто така, Евреите според лунисоларниот календар и според едно дело од Џон Маер, Исус најверојатно умрел на 7 април 30 година или на 3 април 33 година.[8]

Дел од темата
Христијанство

 

Историја на христијанството
Исус од Назарет
Раѓање · Крстење
Распнување· Воскреснување
Велигден

Рано христијанство
Апостолите
Милански едикт · Екуменски совет

Среден век
Голем раскол
Крстоносни војни
Реформација

Свето Тројство
Господ-Отецот
Христос-Синот
Светиот Дух

Христијанска теологија
Црква
Христијанско богослужение
Божествена благодат · Спасение
Проповед на планината
Десет Божји заповеди

Библијата
Стар завет
Нов завет
Апокрифи

Христијански звања

Католицизам
Римокатолицизам · Англикализам
Независни· Стар католизам

Источно христијанство
Православие · Древноисточни цркви
Асирска црква на Истокот

Протестантство
Лутеранство · Калвинизам · Методизам
Анабаптизам · Баптизам · Адвентизам
Евангелизам · Свето движење
Пентекостализам

Антитринитаризам
Јеховини сведоци
Движење за подоцнежните светци
Унитаријанство
Христоделфијани
Единствен пентекостализам

 
Светото раѓање, Ел Греко.

ЖивотописУреди

Раѓање и младостУреди

Според апостолите Лука и Матеј, Исус е роден во Витлеем, како син на Јосиф и Марија. Според Евангелието по Лука, aрхангел Гаврил ја посетил Марија за да ѝ пренесе дека таа е избраницата од Бог да го роди Синот Божји.[9] Според Лука, наредбата на Октавијан Август ги принудила Јосиф и Марија да го напуштат Назарет и да отидат во Витлеем за да се попишат, бидејќи Јосиф (а исто така и Марија[10]) потекнувал од лозата на царот Давид.[11][12] Поради овој попис, Марија се породила во Витлеем и со тоа се исполнило пророштвото на Михеј (Михеј 5:2).[13]

По раѓањето на Исус, Матеј пишува за мудреците од исток кои му донеле дарови на Исус и кои ја прателе ѕвездата за која верувале дека е знак дека се родил царот на Евреите.[14] Исус своето детство го поминал во Назарет, Галилеја. Тој престојувал и во Египет, по наредбата на царот Ирод за колење на невините деца, плашејќи се и самиот од ѕвездата која ја видел. Според Матеј, тој и неговото семејство во Египет останале сè до смртта на Ирод, по што се вратиле во Назарет.[14]

Лука е единствениот кој пишувал околу посетата на Исус во Храмот во Ерусалим, при што неговите родители сметале дека се изгубил. Тоа е и единствениот настан од евангелието во кој се опишува животот на Исус помеѓу раѓањето и крстењето.[15] Според Евангелието по Марко, Исус бил нарекуван „дрводелец“. Според ова, се смета дека Исус во своите триесет години работел како дрводелец, занает кој го работел заедно со својот татко Јосиф.[16]

Крштевање и искушениеУреди

 
Крстење во реката Јордан

Според Лука, Исус имал околу триесет години кога бил крстен.[17] Во евангелието е запишано дека Исус бил крстен од страна на Јован Крстител. Крстењето на Исус според Библијата се смета за почеток на Исусовата јавна служба. Според евангелието, Исус дошол кај реката Јордан, каде Јован Крстител проповедал и масовно го крштевал народот. Матеј пишува за Јовановата првобитна неодлучност да го крсти Исус, сметајќи дека Исус треба да го крсти него. Според Евангелието по Марко, по крштевањето на Исус, се видело како небото се отвора и како Духот претставен со гулаб излегол од него. Евангелието по Јован не го вклучува крштевањето, но сведочи дека Исус е оној кој е Синот Божји. По крштевањето, Бог го однесол Исус во пустината, каде тој постел четириесет дена и ноќи, каде бил искушуван од Сатаната трипати и ги победил сите три искушенија.[18]

СлужбаУреди

Евангелијата укажуваат на тоа дека Исус како Месија не дошол да му служат, туку тој да служи на својот народ проповедајќи евангелие за Небесното Царство.[19] Во својата служба, Исус правел чуда, вклучувајќи одење по вода, претворајќи ја водата во вино, подигање на луѓето од својата смртна постела, како што е примерот кај Лазар.[20]

Во Евангелието по Јован се запишани три различни проповедништва на Пасха во Исусовата служба. Од ова се доаѓа до заклучок дека Исус проповедал во период од три години, а некои сметаат дека тој период бил многу пократок, односно само една година.[21] Неговата служба била проследена од страна на неговите ученици односно дванаесетте апостоли. Дванаесетте апостоли и сите кои му биле блиски, биле Евреи според кои Исусовата мисија била наменета само кон еврејскиот народ во Израел (Матеј 15:24)[22] и се смета дека по смртта на Исус, апостолите се расшириле низ светот, заедно со апостол Павле, ширејќи го евангелието меѓу нееврејското население.[23] Исус проповедал и за апокалипсата и им обеќал на сите кои веруваат во него дека ќе им даде вечен живот.[24]

 
Исус влегува во Ерусалим

За време на својата највисока служба, Исус привлекувал многу внимание и народ, главно во Галилеја.[а] Исус честопати своите тројца апостоли Петар, Јован и Јаков ги водел на врвот на планината Тавор да се молат. Додека биле на планината, Исус според нив се преобразил, при што лицето му сјаело како сонце, облеката му блескала како светлост, а во близина на него се појавиле Свети Илија и Мојсеј. Овде, честопати Исус на своите ученици им ја раскажувал својата иднина, смрт и воскреснување.[25]

Апсење, судење и смртУреди

 
Тајната вечера, од Леонардо да Винчи (1498).

Според записите во евангелието, Исус со своите следбеници-апостоли, во Ерусалим дошол на прославата на Пасха. Бил дочекан од голем број луѓе, кои довикувале:

„Нека е благословен оној кој доаѓа во име Господово, Царот на Израел“.[26]

Со влезот во Ерусалим, Јован бил задолжен за подготовка на Храмот при Исусовата богослужба. Исус предизвикал голем бунт, каде што самиот рекол дека Храмот би го срушил за три дена и повторно за три ноќи ќе го изградел.[б]

Подоцна, во истата седмица, Исус ја прославувал Пасха заедно со своите апостоли во Сионската Гора, позната како Тајната вечера. На собирот, Исус најавил дека ќе биде издаден од еден од неговите ученици, по што ќе биде погубен. По ова, тој го зел лебот во раката говорејќи:

Ова е мое тело кое се дава на вас.
Оваа чаша вино е мојата крв која се пролева за вас.[27]

По вечерата, Исус заедно со неговите ученици отишле во Гетсиманската Градина за да се молат.

 
Ecce Homo.
Понтиј Пилат се обраќа пред толпата во Јудеја, повикувајќи да се помилува Христа.
(Антонио Чезери, 1862)

Додека биле таму, Исус бил уапсен по наредба на Синедрион и свештениот поглавар Кајфа.[28] Апсењето се одвивало во тајност во вечерните часови за да се избегнат нереди, бидејќи Исус бил многу популарен меѓу народот.[29] Јуда Искариотски, еден од Исусовите апостоли бил оној којшто го предал Исус. Кога чуварите на Храмот дошле да го уапсат, Јуда се приближил кон „учителот“, бакнувајќи го во левиот образ и покажувајќи кон стражата кој е тој којшто треба да биде уапсен. Петар, еден од најблиските ученици на Исус, го зел ножот и нападнал еден од стражарите, одсекувајќи му го увото. Според Лука, Исус веднаш му рекол на Петар:

Кој со меч удира, тој со меч и ќе погине.[30]

По апсењето на Исус, апостолите се сокриле во Ерусалим.

За време на судењето на Синедрион, свештенските поглавари го запрашале Исус дали е Син Божји, на што им одговорил дека е. По ова, Исус бил обвинет.[31] Свештениците по ова го предале на Понтиј Пилат поради побуна, бидејќи тврдел дека е цар јудејски. Кога Исус отишол пред Пилат, тој го запрашал:

Дали си ти цар Јудејски?

На што Исус му одговорил:

Ти велиш дека сум.[31]

Според евангелието, Понтиј Пилат лично не сметал дека Исус е виновен за каков било бунт против Римјаните. По обичајот на Пасха, гувернерот имал обичај да ослободи еден затвореник (обичај кој е забележан само во евангелието). Така, Пилат понудил народот да избира меѓу Исус од Назарет и бунтовникот по име Варава. Толпата народ одлучил Варава да биде ослободен, а Исус да биде распнат на крст. Пилат по ова ги измил рацете за да нагласи дека тој не е виновен за неправедната одлука.[32]

Според четирите евангелија, Исус умрел на брдото Калварија, познато и како Голгота. Евреинот Јосиф Ариматиски добил дозвола од Пилат да го земе телото на Исус и да го погребе во гробот.[33] Евангелијата укажуваат на тоа дека по ова дошло до помрачување на небото, а Матеј зборува и за земјотрес.[34]

 
Исус го носи крстот

ВоскресениеУреди

Според евангелието, Исус воскреснал од мртвите третиот ден по распнувањето на крстот. Од смртта до воскреснувањето поминале точно 33 часа. Во Евангелието по Матеј се вели дека над Исусовата гробница се појавил ангел. Гробницата прва била посетена од страна на Марија Магдалена, која ја затекнала празна.[35] Според Лука, имало два ангела,[36] а според Марко — млад човек облечен во бело.[37] Според Евангелието по Марко, на денот на своето воскресение, Исус најпрвин се јавил на Марија Магдалена.[37] Според Јован пак, кога Марија Магдалена погледнала во празната гробница, еден од двата ангела ја запрашал зошто плаче, а кога таа се завртела кон нив, го препознала Исус кој го изговорил нејзиното име.[38]

Апостолите тврдат дека Исус во следните четириесет дена се појавувал пред различни луѓе насекаде. Се појавил и пред апостол Павле, кој претходно бил голем противник на Исусовото дело. Пред да воскресне, Исус им рекол на своите ученици да проповедаат и меѓу нееврејското население.

Погледи за животот на ИсусУреди

 
Распнување, Франсиско Зурбаран (1627).

Историчарите го опишуваат Исус како проповедник и водач на религиозните дела во внатрешноста на јудаизмот.[39] Според нив, Исус Христос бил крстен од страна на Јован Крстител, го учел својот народ за религијата и небесното царство, а бил распнат од страна на Римјаните. Сепак, историчарите се сомневаат во исцелителските чуда на Исус и неговата егзорција, како и неговото предвидување на својата иднина. Историчарите се сложуваат и дека Евангелието по Марко било пишувано за време на разрушување на Храмот на Ирод од страна на Римјаните под раководство на Тит, во 70 година, а дека останатите евангелија биле пишувани во периодот од 70-100 година.[40]

Српскиот поет Јован Дучиќ вели дека Исус најмалку изгледал како расен Евреин, па дури и дека тој никогаш не верувал дека Исус бил од еврејската семитска раса. Исто така, тој смета дека, според својата љубов за Бога наместо стравот од Бога, т.е. како прв носител на општочовечката љубов, Исус потсетува на Старите Грци, додека според мистицизмот, тој наликува на еврејските пророци.[41]

Во своето дело „Дијалог за чудата“, Цезариј од Хајстербах наведува некои примери на агресивно однесување на Христос: на пример, некој коцкар ги навредувале Исус и Богородица, а за казна, Христос веднаш му нанел рани од кои коцкарот умрел; во нарбонската црква се наоѓала икона со распетието на Христос кој трипати му се јавил на свештеникот Василиј со барање да му ја покрие голотијата, а потоа сурово го истепал; некој калуѓер постојнао спиел за време на црковната служба, а една ноќ, Христос слегол од олтарот и толку силно го удрил во вилицата, што по три дена калуѓерот умрел.[42]

Поврзаност со верските групиУреди

Во евангелијата се наведува дека Исус бил од Назарет, израз кој обично се однесува на местото на неговото раѓање, но понекогаш и како религиозно определување. Некои историчари сметаат дека Исус бил фарисеј.[43] Други пак сметаат дека Исус бил Есенец, припадник на еврејска верска група која не се споменува во Новиот завет.[в] Некои научници сметаат и дека Исус бил предводник на новата апокалипсна верска секта, поврзана со Јован Крстител.[г]

Имиња и титулиУреди

Според многу историчари, Исус живеел во Галилеја поголем дел од својот живот и зборувал арамејски и хебрејски.[44] Името Исус потекнува од латинскиот збор Iēsus, кој пак потекнува од грчкиот збор Ιησους (Iesous). Многу научници веруваат дека Исус бил Евреин кој го зборувал арамејскиот јазик и живеел во Галилеја околу 30 година. На хебрејски и арамејски, Ιησους (Iesous) се транскрибира како Јешуа (ישוע), како кратенка од Јехошуа. Поради ова, научниците сметаат дека Исус за време на неговиот живот и на неговите следбеници бил познат како Јошуа.[45]

Титулата „Христос“ потекнува од старогрчкиот збор „Χριστός“ (еквивалентен израз за хебрејскиот збор „машиах — מָשִׁיחַ“, т.е. Месија), што значи „Помазаник; оној кој е миропомазен“. Во древниот Израел, кога на некому ќе му била дадена позиција на авторитет, му се истурало масло врз главата, со цел да се означи дека таа личност е одвоена за Божјата служба (пр. 1 Сам. 10:1). Царевите, свештениците и пророците биле помазувани на таков начин (2 Мој. 40:12-15; 1 Цар. 19:16). Помазанието бил симболичен чин што укажувал на Божјиот избор (пр: 1 Сам. 24:6). Иако буквалното значење на помазанието се однесува на примена на масло, сепак може да се однесува и на издвојување од страна на Бога, дури и ако буквално масло не било искористено (Пс. 45:7; Евр. 1:9). Употребата на оваа титула во врска со идниот Спасител, се јавува уште во книгата на пророкот Даниел (Дан. 9:25-26). Секогаш кога терминов се користел во библиско време, означувал личност која е помазана и поставена на многу висока позиција од страна на врховен авторитет. Во случајот со Исус, врховниот авторитет што го помазал бил неговиот Татко. Исус бил помазан со масло во два наврати, од две различни жени (Мат. 26:6-7; Лк. 7:37-38), но најзначајното помазание се случило од страна на Отецот, кога го помазал со Светиот Дух (Дела 10:38; Лк. 3:21-22; 4:14-19). Како помазаник, Исус е врховниот Пророк (5 Мој. 18:15; Дела. 3:17-23; 7:37-38; Јвн. 6:14), врховниот Првосвештеник (Евр. 4:14-16; 5:1-10) и Царот над царевите (Отк. 17:14; Лк. 1:32-33; Јвн. 18:37).[46][47][48]

Титулата „Синот Божји“, во Библијата, е повеќепати искористена за Исус Христос (Мат. 16:16; Јвн. 1:49). Исус велел за себеси дека е Синот Божји (Мк. 14:61-62), па „...Бога Го нарекуваше Свој Отец, правејќи се еднаков со Бога.“ (Јвн. 5:18). Иако, во ограничена смисла, ангелите и верниците биле нарекувани „синови Божји“ (на пр. 1 Мој. 6:2,4; Јов 1:6; 2:1; 38:7; Мат. 5:9; Рим. 8:14), сепак постои само еден „единороден“ Божји Син (Јвн. 3:16). Зборчето „единороден“ не значи дека Исус бил создаден, бидејќи тој постои отсекогаш (Јвн. 1:1), туку зборува за Неговото отелотворување (Јвн. 1:14; Флп. 2:6-8) преку девственото раѓање (Мат. 1:18-25; Лк. 1:26-56; 2:1-21). Всушност тоа е старогрчкиот збор „моногенес — μονογενής“ што значи и „единствен; уникатен“.[49] Иако ангелите и верниците можат да се наречат синови Божји, сепак постои само еден Син Божји кој е уникатен т.е. кој е отсекогаш постоечки, дел од Тројството и е целосно Бог. Ангелите и луѓето се Божји синови по креација, но само Исус е Божји Син по природа.

Титулата „Синот Човечки“ е најчестата титула која Исус ја користел за Себеси. Оваа месијанска титула очигледно ја истакнува Исусовата понизност и човечност (сп. Флп. 2:6-8), но тоа не е нејзиното главно значење. Во книгата на пророкот Даниел, пророкот напишал: „Гледав во ноќните виденија; и ете, на небесните облаци идеше Еден како Син Човечки...“ (Дан. 7:13). Интересно е што во Библијата, само Бог ги користи облаците како возило (Пс. 104:3; Иса. 19:1). Потоа, во следниот стих Даниел вели дека Синот Човечки ќе добие апсолутна власт, слава (почит; чест) и царство, и дека неговото царство, владеење и слава ќе траат вечно. Но, интересно е што за него се вели дека ќе „Му служат сите народи, племиња и јазици.“. Зборот „служат“ е арамејскиот глагол „пелах — פְלַח“[50] што значи „длабоко почитување; поклонување; обожавање; служење“. Искористен е уште девет пати во Стариот Завет и секогаш се однесува на духовно служење и обожавање — или кон вистинскиот Бог, или кон лажен бог. Во Септуагинтата (старогрчкиот превод на Стариот завет), глаголот „пелах“ е преведен со старогрчкиот глагол „латреуо — λατρεύω“[51], што го пренесува истото значење. Во Новиот Завет овој збор е секогаш искористен за духовно служење и обожавање - или кон вистинскиот Бог, или кон лажен бог. Според ова, пророштвото вели дека сите ќе го обожаваат и ќе му служат на Синот Човечки, на начин што е резервиран само за Бог. Кога Исус се нарекувал себеси „Синот Човечки“, тој го нагласувал своето небесно потекло, како Бог и суверен владетел над сѐ и засекогаш.

Името „Јас Сум“ (старогрчки: „ἐγὼ εἰμί“; хебрејски: „אֶֽהְיֶ֖ה“). Во Јвн. 8:58[52], Исус за Себе го искористил името „Јас Сум — ἐγὼ εἰμί[53]“, прогласувајќи се Себеси за Јахве т.е. Господ од Стариот Завет, бидејќи тоа е името со кое Бог му се објавил на Мојсеј (2 Мој. 3:13-14[54]). Поради оваа изјава, евреите пробале да го убијат Исус (Јвн. 8:59[55]). Изразот „Јас Сум — אֶֽהְיֶ֖ה (1л.едн.)“ е хебрејскиот глагол „хајах — הָיָה[56]“ од којшто се добива името „ЈХВХ — יְהוָֹה[57] (се изговара: Јахве)“. Тоа е најчестото име со кое Бог се претставува во Стариот завет (повеќе од 6000 пати) — име кое значи „отсекогаш постоечки; вечен“. По Вавилонското ропство (VI век пр. н. е.), а особено од III век пр. н. е., Евреите престанале да го користат името Јахве, бидејќи тоа име почнало се повеќе и повеќе да се смета како пресвето за изговарање, па затоа во синагогите почнало вокално да се заменува со хебрејскиот збор „Адонаи — אֲדֹנָי[58]“, што се преведува како „Господ“. Сколарите кои ја превеле Хебрејската библија на старогрчки јазик (Септуагинтата) во III век пр.н. е. ја усвоиле оваа конвенција на синагогата и го превеле „Јахве“ како „Господ“.[59] Таквата традиција продолжила и до ден денес во поголемиот број на преводи. Исус предупредил: „Навистина, ако не поверувате дека Јас Сум Тој, ќе умрете во гревовите свои.“ (Јвн. 8:24). Зборот „Тој“ не е дел од оргиналната изјава, туку пишува „Јас Сум — ἐγὼ εἰμί“[60]. Зборовите на Исус не биле конструирани нормално, туку биле под влијание на хебрејската старозаветна употреба. Она што Исус го вели е дека, ако не поверуваме дека тој е старозаветниот Јахве, единствениот и отсекогаш постоечкиот Бог, ќе умреме со непростени гревови и ќе завршиме во вечниот пекол.

Титулите „Боженствен“, „Син Божји“, „Бог“, „Господ“, „Спасител“ се титули кои се однесувале и на Октавијан Август, кој станал цар по неговата победа над Марко Антониј во Акциум во 31 г. пр. .н. е.. Според Џон Доминик Кросан, овие титули на Исус му биле додадени од страна на првите христијани.[61]

Извори од животот на ИсусУреди

Голем број библиски научници сметаат дека Исусовиот живот се заснова на усно предавање од генерација на генерација и дека самите предавања биле запишани по Исусовото распнување. Најраните текстови зачувани до ден-денес се оние на апостол Павле, кои потекнуваат од средината на 1 век. Исто така, овде спаѓаат и четирите евангелија на апостолите на Исус. Овие текстови се дел од Светото писмо, поточно од Новиот завет.

Но имало и многу книги и текстови кои не биле вклучени при Канонизацијата на Светото писмо. Овие книги се наречени апокрифи.

Можни рани текстовиУреди

Постојат теории дека некои текстови поврзани со животот на Исус биле напишани пред Евангелието[62] и покрај тоа што до денес не е пронајден ниту еден освен Писмата на Павле. Многу библиски историчари претпоставуваат дека евангелијата на Матеј, Марко и Лука се усно предание, познато како Документот Q.[63]

Постојат и други евангелија, како што се Непознато берлинско Евангелие, евангелието Егертон, фрагментот Фајум, Дијалогот спасител Евангелието по Ебонитим, еврејското евангелие и евангелието од Назарет.[64]

СпротивставувањаУреди

Некои научници сметаат дека евангелито за животот на Исус имаат своја слаба, или пак немаат никаква историјска основа. Истите укажуваат на сличноста помеѓу проповедањето на Исус и паганските митови, како што се Митра, Атис и Озирис. Истите сметаат дека евангелијата се засноваат на неаврамската религија.[65]

Исус во религиитеУреди

ХристијанствоУреди

Иако христијанското гледиште за Исус се менува, може да се создаде едно општо гледиште на христијаните, кое произлегува од сличностите меѓу католичката, православната, англиканската и специфичните протестантски доктрини, кои се наоѓаат во катихистичките или конфесионалистичките текстови.

Христијаните, главно веруваат дека Исус бил Месија, чијашто појава е најавена уште во Стариот завет,[66] кој за време на својот живот, смрт и воскресение го обновил сојузот меѓу човештвото и Бог во крвта на Новиот сојуз. Неговата смрт со распнување на крст се сфаќа како жртва на избавувањето, извор на спас за човештвото и покајување за грев[67] коишто ја запоседнале историјата на човештвото по Адамовиот грев.[68]

Тие проповедаат дека Исус е единствен Син Божји (Господ)[69] и вечен збор (превод од грчкиот збор Logos,[70] кој станал инкарнација на човекот,[71] со што тие кои веруваат во него би можеле да имаат вечен живот.[72]

Христијаните сметаат дека Исус го родила Дева Марија, која ја оплодил Светиот Дух. Овој настан се опишува како чудесно оплодување и е познат како инкарнација.[73] За време на својот живот, Исус проповедал добра вест според која доаѓањето на Небесното Царство е блиску[74] и ја основал христијанската црква, која е семе на кралството, во кое Исус тивко го повикува духот.[75] Исусовите постапки на Тајната вечера, на која ги изнесол евхаристиите се сметаат како важни за одржување на сојузот со Бог и потсетувањето за Исусовата жртва.[76]

Христијаните претежно проповедаат дека Исус умрел во маки, распнат на крст,[77], отишол во пеколот (различно толкувано како место на вечните маки или место за мртвите)[78] и телесно станал од мртвите, што претставува чудо кое го претставува воскресението на човештвото на крајот на времето,[79] кога Христос повторно ќе се појави за да им суди на живите и на мртвите, кои по тоа ќе отидат во рајот или во пеколот.[80]

ЈудаизамУреди

Во современиот јудаизам, личноста на Исус Христос нема никакво религиозно значење, а улогата на месија (според тоа и употребата на титулата „Христос“ во односите со него) е апсолутно неприфатлива.[81]

Во јудејските текстови од тоа време не се споменува неговата личност, што можеби би било подоверливо доколку се поима како Исус од Назарет.

Во транспарентната верзија на Вавилонскиот Талмуд се споменува проповедникот Иешу (хебрејски: ‎יש"ו), кого некои еврејски истражувачи го идентификувале како Исус од Назарет,[82] без оглед на незначителните фактографски податоци и временската разлика меѓу податоците за него и содржината на евангелијата.

А потоа произлезе другата (сорта на гонителите), нова секта, која со особена страст ги труе нашите животи по двата правци истовремено: на насилство и нож, и клевета, лажни аргументи и толкувања, тврдењата на присуството (постоењео) на противречности во нашата Тора.

Ова секта настојуваше да го изнесе нашиот народ на нов пат. Нејзината злобна глава замисли да се прогласи себеси за пророк и нова вера, и покрај божествените учења - на Тората и јавно соопштѕи дека и двете уќења се од Бога. Целта беше да се влее сомнеж во нашите срца и во нив да се влее конфузија.

Тората е една, и нејзините учења се и нејзини спротивности. Тврдењето дека двете учења со од еден Бог, се обидува да ја поткопа Тората. Софистицираната замисла на овој многу лош човек се одликува со необично предавство: прво, да се обиде да го изнесе својот непријател, така што повеќето да останат живи; но ако сите напори останат залудни, да се обиде да го убие својот непријател за сметка на нивното уништување. Зломисленикот на тоа бил Исус од Назарет[83] — Евреин. Иако татко му не бил Евреин и само мајка му била Еврејка, законот гласи дека роденчето на лице кое не е Евреин (дури и да е роб) и ќерка на Израел е Евреин.[84]. Името кое му го дале[д] ја задоволувало неговата немерлива дрскост. Тој се преправал како пратеник Божји, кој се појавил за да ги разјасни нејаснотиите во Тората, укажувајќи дека тој е Машиах,[85] кој ни вети дека сите го знаеле. Неговото толкување на Тората, во целосна согласност со неговите замисли, довело до нивно укинување и укинување на сите негови заповеди и предизвикало нарушување на сите негови предупредувања.. Нашите мудреци, нека е вблагословено нивното знаење, ги откриле неговите замисли пред тој да стане популарен меѓу народот и со него постапиле така како што заслужил.

Кратко по неговата смрт се појавила религија, за чиј основоположник се смета тој. Таа се распространила меѓу децата на Еисав[ѓ], нешто за што тој немал намера да се оствари.[86]

Понекогаш Исус е поистоветен Јешу бен Пантира, син на римскиот војник Пантира или Пандира и една фризерка ( се мислио на жена со виткана коса (מגדלא נשיא, од еврејски се транскрибира мегадела и се смета дека е алузија на евангелската Марија Магдалена.[87]

Од јудаистичка гледна точка, во Стариот завет (Танах), главните причини за пристигнувањето на Месијата се изнесени во пророштвото на Исаија:

Тие (сите народи) ќе ги предадат своите мечеви за орање и своите копја како српови; нема народ што ќе крене меч на друг народ, ниту пак повеќе ќе се уче да се војува.[88]
Насилството ќе дојде до крајот, уништувањето ќе престане, агресијата ќе исчезне од земјата.[89]

Откако по проповедништвото на Исус, следувало уништувањето на Храмот и расселувањето на Евреите, Евреите не можеле да го прифатат Исус како Месија според традиционалното еврејско сфаќање.

Од гледна точка на христијанското богословие, завршувањето на војната ќе биде последица на Второто пришествие на месијата (односно, при своето второ пришествие, Исус ќе ги исполни еверејските пророштва за Месија) и во тоа време како и после првото доаѓање треба да има војни, разрушување на Ерусалим и Храмот и утврдување на Новиот завет.[90]

Разрушувањето на Ерусалим и на Храмот од страна на Римјаните во 70 година, кратко по распнувањето на Исус од страна на Римјаните, развојот на христијанството како религија од Новиот завет се смета како остварување на пророштвото на Даниел за Месијата:

Знај го и разбирај го ова: од времето на обновување на Ерусалим, пред Христос господарот ќе има седум „седмини“ и шеесет и две „седмини“; да се врати народот и да се обноват улиците и ѕидовите, но во тешки времиња. И по поминувањето на шеесетидветте „седмини“ Христос ќе ѝ биде предаден на смртта без ништо; а градот и светилиштето ќе бидат разрушени од страна на народот и до крајот на војната опустошени. Тој го утврди Заветот за повеќе од една „седмина“, а во половина од една „седмина“ се запира жртвата и принесувањето, а во светилиштата тој ќе создаде одвратност, која предизвикува пустош и уништувачот ќе ја одреди загубата.[91]

Во јудаизмот се смета дека сфаќањето на Даниел (записот „Христос“ во текстот на книгата на Даниел, кој живеел 5 века пред новата ера) е лажно.

„Христос“ се преведува како „машијах“, односно „месија“, па поради тоа не е лично име на Исус и може да се употребува за сите еврејски цареви, вклучувајќи го и очекуваниот еврејски месија.

ИсламУреди

 
Исламско гледиште за Проповедта во гората.

Во исламот (арапски: عيسى‎ Иса) се смета за божји пратеник односно пророк, кој како и останатите пророци пред и по него зборувале за едниствениот Бог, Алах. И муслиманите веруваат дека Исус бил месија односно „маших“, кој Бог им го испратил на израелснките деца со ново свето писмо.[92] Во Куранот се вели дека Исус чудотворно е роден од девица Марија (арапски: مريم Мирјам) и дека вршел разни чуда.

Меѓутоа, како што христијаните веруваат во Исусовата боженственост, така во исламот негира дека Исус е Син Божји и се тврди дека тој бил обичен човек, кој бил избран да ја шири пораката Божја. Како и сите пророци, според исламот и Исус бил муслиман, кој народот го учел да го прифати вистинскиот пат кон Бога. Исламските свети записи, строго го одбиваат препишувањето на „божество“ на некој друг, нагласувајќи го единството на Бога (арапски: توحيد‎, транскрибирано како тевхид).

Безбожни се оние кои велат: „Бог и Христос, син на Марија. Кој може да го спречи Бог, ако би сакал да го уништи Христа, синот на Марија, како и неговата мајка и сите оние кои се на земјата?“.[93]

Иса во исламот се смета за претходник на Мухамед и се смета дека го предвидел неговото доаѓање[94]. Исус не бил ниту убиен ниту распнат на крст, туку жив вознесен кон небото. Многу муслимани веруваат дека Исус ќе се врати на земјата за да го победи исламскиот антихрист, Даџала (арапски: الدّجّال).[95]

Исус Христос како тема во уметноста и во популарната култураУреди

КнижевностУреди

Првите дела за Исус биле трите синоптички евангелија на Марко, Матеј и Лука, кои биле напишани околу 50-60 година. Приближно во тоа време, биле напишани и посланијата на апостолите Јаков, Петар и Павле. На крајот од првиот век биле напишани и посланијата на апостол Јован, како и Евангелието по Јован.

На преминот од првиот во вториот век се појавиле многу апокрифи, во кои ликот на Исус и неговото учење се разликувале од канонските книги во Новиот завет. Црквата ја признала лагата во овие дела, но не биле сите од нив отфрлени. Некои имале големо влијание, што придонеле до создавањето на „Светото Предание“. Најпознат апокриф за Исус Христос е т.н. „Евангелие на детството“ или во целиот наслов познат како „Приказната на израелскиот филозоф Тома за детството на Исус“.

Исус Христос се јавува како тема во бројни книжевни дела:

ФилмУреди

МузикаУреди

  • „Исус“ — песна на македонската рок-група Архангел од 1991 година.[101]
  • „Песна за телото Исусово“ (Corpus Christi Carol) — песна на британскиот композитор Бенџамин Бритн.[102]
  • „Исус оди по водата“ (англиски: Jesus Walking On The Water) — песна на американската рок-група Вајлент фемс (Violent Femmes) од 1984 година.[103]
  • „Исусовите деца на Америка“ (Jesus Children Of America) — песна на американскиот музичар Стиви Вондер (Stevie Wonder) од 1973 година.[104]
  • „Исус“ (Jesus) — песна на американската рок-група Велвет андерграунд (Velvet Underground) од 1969 година.[105]
  • „Исус чека“ (Jesus Is Waiting) — песна на американскиот соул-пејач Ал грин (Al Green) од 1973 година.[106]
  • „Исус Христос“ (Jesus Christ) - песна на американската поп-рок група Биг стар (Big Star) од 1978 година.[107]
  • „Исусово јајце што плачело“ (Jesus Egg That Wept) — албум на британската поп-рок пејачка Дениел Дакс (Danielle Dax) од 1984 година.[108]
  • „Исус и текила“ (англиски: Jesus And Tequila) — песна на американската рок-група Минитмен (Minutemen) од 1984 година.[109]
  • „Исус“ — песна на Гаро и „Парамециум“.[110]
  • „Марија-Христос“ (Mary-Christ) — песна на американската рок-група Соник јут (Sonic Youth) од 1990 година.[111]
  • „Прошетка со Исус“ (Walkin' with Jesus) — песна на британската рок-група Спејсмен 3 (Spacemen 3).[112]
  • „Исус беше комунист“ (Jesus was a Communist) — песна на американската хард-кор група Реган Јут (Reagan Youth).[113]
  • „Исус кон детето“ (Jesus to a Child) — песна на англискиот поп-музичар Џорџ Мајкл (George Michael) од 1996 година.[114]
  • „Имитација на Христос“ (Imitation Of Christ) — песна на британската рок-група Сајкоделик фурс (The Psychedelic Furs) од 1979 година.[115]
  • „Исус спасува“ (Jesus Saves) — песна на американската хеви-метал група „Слеер“ (Slayer).[116]

ПоврзаноУреди

БелешкиУреди

  • а Во евангелието на Јован, Исусовата служба се одвивала и околу Ерусалим.
  • б Јован бил задолжен за подготовка на храмот при Исусовата богослужба.
  • в Групата се заснова на Записите од Мртвото Море.[117][118][119]
  • г Евангелијата укажуваат дека Исус Христос и Јован Крстител проповедале за пришествието на Небесното Кралство на земјата.
  • д Јешуа значи спасител.
  • ѓ Исав (Еисав) или Едом - близнак, непријател и антипод на Јаков. Во Рим, еврејските мудреци започнале да го именуваат Едом по прифаќањето на христијанството во времето на Константин Велики. По жалбата на Рим, значителна улога имале идумеите (едомити, синови на Едом), кои порано го прифатиле јудаизмот по волјата на Хиркан.

НаводиУреди

  1. Историчари кои ги сметаат овие години за години на раѓањето и смртта на Исус се: D. A. Carson, Douglas J. Moo и Leon Morris. An Introduction to the New Testament. Grand Rapids, MI: Zondervan Publishing House, 1992, 54, 56; Michael Grant, Jesus: An Historian's Review of the Gospels, Scribner's, 1977, стр. 71; John P. Meier, A Marginal Jew, Doubleday, 1991, изд. 1:214; E. P. Sanders, The Historical Figure of Jesus, Penguin Books, 1993, стр. 10–11, and Ben Witherington III, "Primary Sources," Christian History 17 (1998) No. 3:12–20.
  2. Isus, Enciklopedija živih religija, Nolit, Beograd, 2004.
  3. "Enciklopedija živih religija"
  4. Strobel, Lee. The Case for Christ: A Journalist's Personal Investigation of the Evidence for Jesus. Zondervan, 1998. ISBN 0-310-20930-7; Wright, N.T. The Challenge of Jesus: Rediscovering Who Jesus Was and Is. InterVarsity Press, 1999. ISBN 0-8308-2200-3; Dunn, James D.G. The Evidence for Jesus." Westminster John Knox Press, 1985. ISBN 0-664-24698-2
  5. 5,0 5,1 „When were the Bible books written?“.
  6. Erwin Fahlbusch and Geoffrey William Bromiley, The Encyclopedia of Christianity. Grand Rapids, Mich.; Leiden, Netherlands: Wm. B. Eerdmans; Brill, 1999–2003, 1:454–55
  7. Porterm J. R. Jesus Christ: The Jesus of History, the Christ of Faith. Oxford University Press, 1999. Pg. 70 ISBN 0-19-521429-3
  8. Meier, стр. 1:402
  9. Лука 1:26–38
  10. Лука 3:23-38 Тука е запишано родословието на Исус од страната на Марија. Таа е од Давидовата лоза, но преку неговиот син Натан, а не Соломон. Лука не го запишува нејзиното име, бидејќи користи класична форма на родословие, каде се запишуваат само мажите. Исто така, родословијата не ги запишувале сите имиња.
  11. Лука 2:1-5
  12. Матеј 1:1-17
  13. Михеј 5:2: „А ти, Витлеему Ефрато, најмалиот меѓу Јудините кнезови, од тебе ќе ми излезе Оној Кој ќе владее со Израел; Неговото потекло е од дамнини, од вечните времиња.“
  14. 14,0 14,1 Матеј 2:1–12
  15. Лука 2:41–52
  16. Марко 6:3 и Матеј 13:55
  17. Лука 3:23
  18. Матеј 4:1–2
  19. Марко 10:45, Лука 4:43[мртва врска], Јован 20:31.
  20. Јован 11:1–44, Матеј 9:25 и Лука 7:15
  21. "The Thompson Chain-Reference Study Bible NIV," published December 1999, B.B. Kirkbride Bible Co., Inc.; William Adler & Paul Tuffin, "The Chronography of George Synkellos: A Byzantine Chronicle of Universal History from the Creation," Oxford University Press (2002), стр. 466.
  22. 15:24
  23. Дела апостолски 15:1–31 и Галати 2:7-9
  24. Јован 3:16–18.
  25. Матеј 16:21–28
  26. Цитат од Псалама 118:26, кое се наоѓа во Јован 12:13–16.
  27. Цитати од Лука 22:7–20
  28. Лука 22:47–52 и Матеј 26:47–56
  29. Марко 14:2
  30. Матеј 26:52
  31. 31,0 31,1 Лука 22:70–71
  32. Матеј 27:11–26
  33. Марко 15:42–46 и Лука 23:50–56
  34. Матеј 27:51
  35. Матеј 28:1–10
  36. Лука 24:4
  37. 37,0 37,1 Марко 16:5
  38. Јован 20:11–18.
  39. Harrison, John B. and Richard E. Sullivan, A short history of Western civilization. New York: Knopf. 1975.
  40. Meier (1991), стр. 43–44.
  41. Јован Дучић, Благо Цара Радована (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 383-384.
  42. Aron Gurevič, Problemi narodne kulture u srednjem veku. Beograd: Grafos, 1987, стр. 313-314.
  43. Maccoby, Hyam: Jesus the Pharisee, Scm Press, 2003. ISBN 0-334-02914-7; Falk, Harvey: Jesus the Pharisee: A New Look at the Jewishness of Jesus, Wipf & Stock Publishers (2003). ISBN 1-59244-313-3.
  44. Brian Knowles: Which Language Did Jesus Speak – Aramaic or Hebrew?
  45. Durant, Will. Caesar and Christ. New York: Simon and Schuster, 1944. стр. 558; John P. Meier, A Marginal Jew. New York: Doubleday, 1991 изд. 1:205–7;
  46. „What does Christ mean?“.
  47. „What does it mean that Jesus is prophet, priest, and king?“.
  48. „And His Name Shall Be Called - Grace to You“.
  49. „What does it mean that Jesus is God's only begotten Son?“.
  50. „6399. pelach“.
  51. „3000. latreuó“.
  52. „Исус им рече: ,Вистина, вистина ви велам: Јас Сум, пред да се родил Авраам.‘“ (Јвн. 8:58)
  53. „John 8:58 Interlinear“.
  54. „¹³Тогаш Мојсеј Му рече на Бога: ,Ако отидам при Израелците и им речам: ‘Бог на вашите татковци ме испрати при вас’, и тие ме прашаат: ‘Како Му е името?’ - што ќе им одговорам?‘ (2 Мој. 3:13) ¹⁴,ЈАС СУМ, КОЈ СУМ,‘ му рече Бог на Мојсеја. Потоа продолжи: ,Кажи им вака на Израелците: ‘ЈАС СУМ, ме испрати при вас.’‘” (2 Мој. 3:14)
  55. „Тогаш кренаа камења, за да ги фрлат на Него; но Исус се скри и излезе од Храмот.“ (Јвн. 8:59)
  56. „1961. hayah“.
  57. „3068. Yhvh“.
  58. „136. Adonay“.
  59. „Yahweh | YHWH, Adonai, Elohim, Meaning, & Facts | Britannica“.
  60. „John 8:24 Interlinear“.
  61. Crossan, John Dominic, God and Empire, 2007, стр. 28
  62. Bettenson, Henry and Maunder, Chris. Documents of the Christian Church (3rd edition), Oxford University Press, 1999. ISBN 0-19-288071-3
  63. Gaztambide, Daniel. "The Synoptic Problem: Two-Source Hypothesis and Q" Архивирано 17 јануари 2007 г., AramaicNT.org, Посетено на 14 април 2007.
  64. Miller, Robert J. ed. (1994) The Complete Gospels: Annotated Scholars Version. Polebridge Pres: Sonoma, CA. стр. 1–5.
  65. Michael Martin; John Mackinnon Robertson; G.A. Wells. The Jesus Legend, Chicago: Open Court, 1996, стр. xii.
  66. Catechism of the Catholic Church §436–40; Thirty Nine Articles of the Church of England, article 2; Irenaeus On the Detection and Overthrow of the So-Called Gnosis in Patrologia Graeca ed. J. P. Migne (Paris, 1857–1866) 7/1, 93; Лука 2:11[мртва врска]; Матеј 16:16[мртва врска]
  67. Catechism of the Catholic Church §606–618; Council of Trent (1547) in Denzinger-Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum, definitionum et declarationum de rebus fidei et morum (1965) §1529; Јован 14:2–3
  68. Thirty Nine Articles of the Church of England, article 9; Augsburg Confession, article 2; Second Helvetic Confession, chapter 8; За Римјаните 5:12–21[мртва врска]; За Коринтците 15:21–22[мртва врска].
  69. Апостолски симбол на верата; Никејски симбол на верата; Катихизис на католичката црква §441–451; Аугсбуршка исповед, статија 3; Мал Лутеров катихизис, коментари за Апостолскиот симбол на верата; Матеј 16:16–17[мртва врска]; За Коринтците 2:8[мртва врска]
  70. Аугсбуршка исповест, статија 3; Јован 1:1 Архивирано 25 април 2005 г.
  71. Апостолски симбол на верата; Никејски симбол на верата Картихизис на католичката црква §441–451; Thirty Nine Articles of the Church of England, статија 2; Мал Лутеров катихизис, коментари за Апостолскиот симбол на верата; Јован 1:14–16 Архивирано 25 април 2005 г.; За Евреите 10:5–7[мртва врска]
  72. Катихизис на католичката црква §456–460; Gregory of Nyssa, Orat. catech. 15 во Patrologia Graeca ed. J. P. Migne (Paris, 1857–1866) 45, 48B; St. Irenaeus, Adversus Haereses 3.19.1 in ibid. 7/1, 939; St. Athanasius, De inc., 54.3 in ibid. 25, 192B. St. Thomas Aquinas, Opusc. in ibid. 57: 1–4; Галати 4:4–5[мртва врска]
  73. Апостолски симбол на верата; Катихизис на католичката црква §441–451; Аугсбуршка испод, статија 3; Мал Лутеров катихизис, коментари за Апостолском симбол на верата
  74. Катихизис на католичката црква §541–546
  75. Апостолски симбол на верата; Катихизис на католичката црква §441–451; Аугсбуршка исповед, статија 8; Мал Лутеров катихизис, коментари за Апостолскиот симбол на верата; Leo the Great, Sermo 4.3 во Patrologia Latina ed. J. P. Migne (Paris, 1841–1855); Матеј 16:18[мртва врска]
  76. Катихизис на католичката црква §1322–1419; Мартин Лутер, Аугсбуршка исповед, статија 10; Мал Лутеров катихизис: Алтаров Сакрамент
  77. Апостолски симбол на верата; Никејски симбол на верата; Мал Лутеров катихизис, коментари за Апостолскиот симбол на верата.
  78. Апостолски симбол на верата; Катихизис на католичката црква §632–635; Thirty Nine Articles of the Church of England, статија 3; Аугсбуршка исповед, статија 3; Council of Rome (745) in Denzinger-Schönmetzer, Enchiridion Symbolorum, definitionum et declarationum de rebus fidei et morum (1965) §587; Benedict XII, Cum dudum (1341) in ibid. §1011; Clement VI, Super quibusdam (1351) in ibid. §1077; Council of Toledo IV (625) in ibid. §485, Матеј 27:52–53
  79. Катихизис на католичката црква §638–655; Византиска литургија, Велигденски тропар; Thirty Nine Articles of the Church of England, статии 4 и 17; Аугсбуршка исповед, статија 3.
  80. Апостолски симбол на верата; Никејски симбол на верата; Катихизис на католичката црква §668–675, 678–679; Мал Лутеров катихизис, коментари за Апостолскиот симбол на верата; Матеј 25:32–46
  81. Пинхас Полонски, „Евреите и христијанството. Несогласност на двата приоди кон мирот.
  82. Статијата „Исус“ на Електронската еврејска енциклопедија
  83. Назарет
  84. Талмуд, Йевамот, 45а; Кидушин, 68б
  85. Месија.
  86. Рамбам, Послание во Јемен или Врата на надежта Архивирано 22 јуни 2008 г. дел 1 (руски)
  87. Ранович А. Б. Талмуд о Христе и христианстве / Первоисточники по истории раннего христианства. Античные критики христианства. — М.: Политиздат, 1990. — С. 213. См.: 226. Шабб. 1046 (барайта)
  88. Исаија 2:4
  89. Исаија 16:4
  90. Врз основа на Даниел 9:26-27
  91. Даниел 9:25—27
  92. The Oxford Dictionary of Islam, стр.158
  93. Куран, Сура V, Трпеза (Al-Mā'idah)
  94. "Isa", Encyclopedia of Islam; Fasching, deChant (2001) стр. 241
  95. "Isa", Encyclopedia of Islam
  96. Дејан Мирчески, Кристалните јами на пропаста, Темплум, Скопје, 2012.
  97. Суфиски приказни. Скопје: Темплум, 2017, стр. 66.
  98. Антена, број 825, 17.4.2014, стр. 16.
  99. 99,0 99,1 „Страдањата на Исус - инспирација за режисерите“, Антена, број 825, 17.4.2014, стр. 11.
  100. „Страдањата на Исус - инспирација за режисерите“, Антена, број 825, 17.4.2014, стр. 10.
  101. Архангел, Архангел 1. Litium Records 001, 2000.
  102. DISCOGS, Jeff Buckley ‎– Grace (пристапено на 21.4.2020)
  103. Discogs, Violent Femmes – Hallowed Ground (пристапено на 27.6.2021)
  104. YouTube, Stevie Wonder - Jesus Children Of America (пристапено на 27.3.2020)
  105. YouTube, The Velvet Underground \ The Velvet Underground, 1969 (Full Album)(пристапено на 17.2.2018)
  106. YouTube, Al Green - Call Me (Full Album) (пристапено на 25.1.2018)
  107. YouTube, Big Star - Jesus Christ (пристапено на 31.8.2017)
  108. Discogs, Danielle Dax ‎– Jesus Egg That Wept (пристапено на 18.12.2017)
  109. Discogs, Minutemen ‎– Double Nickels On The Dime (пристапено на 22.1.2021)
  110. ТЕА Модерна колеција, „Кон традицијата“.
  111. DISCOGS, Sonic Youth ‎– Goo (пристапено на 22.7.2019)
  112. YouTube, Walkin' With Jesus (пристапено на 5.2.2017)
  113. YouTube, Reagan Youth-Jesus was a Communist: Music Video (пристапено на 18.3.2017)
  114. George Michael - Jesus To A Child - YouTube (пристапено на 30.10.2017)
  115. Discogs, The Psychedelic Furs ‎– All Of This And Nothing (пристапено на 9.8.2019)
  116. Discogs, Slayer ‎– Decade Of Aggression Live (пристапено на 6.10.2019)
  117. Eisenman, Robert: James the Brother of Jesus: The Key to Unlocking the Secrets of Early Christianity and the Dead Sea Scrolls, Penguin (Non-Classics), 1998. ISBN 0-14-025773-X; Stegemann, Hartmut: The Library of Qumran: On the Essenes, Qumran, John the Baptist, and Jesus, Grand Rapids MI, 1998.
  118. Broshi, Magen, "What Jesus Learned from the Essenes," Biblical Archaeology Review, 30:1, стр. 32–37, 64. (Маген наведува сличности меѓу Исусовите учења за верноста на сиромаштијата и разделбата и есенските учења поврзани со Јосиф)
  119. Akers, Keith: The Lost Religion of Jesus, Lantern, 2000. ISBN 1-930051-26-3

Надворешни врскиУреди

Религиозни погледи
Надворешни видеоснимки
  Филм за Исус од 1979 г. синхронизиран на македонски Јутјуб
Историски погледи
  Статијата „Исус Христос“ е избрана статија. Ве повикуваме и Вас да напишете и предложите избрана статија (останати избрани статии).