Александар Сергеевич Пушкин

(Пренасочено од Пушкин)
Александар Пушкин од Орест Кипренски.

Александар Сергеевич Пушкин (рус. За снимкава Александр Сергеевич Пушкин , 6 јуни 179910 февруари 1837) - руски писател кој се смета за најголемиот руски поет, основоположник на рускиот литературен јазик[1] и основач на модерната руска литература.

БиографијаУреди

 
Пушкиниот автопортрет на монета од рубља, 1999.

Таткото на Пушкин потекнувал од сиромашно благородничко семејство чии корени водат потекло потекнувале од 12 век. Прадедо на неговата мајка бил Абран Ханибал (Ибрахим Петрович Ханибал), Етиопјанец кој бил заробен од Турците како дете, додека според друга теорија се претпоставува дека потекнувал од некој султанат во близина на денешната држава Чад. Тој купен како роб од Петар Велики, донесен во Русија и станал голем воин, инженер и благородник под покровителството на неговиот очув Петар Велики.

Пушкин останал рано без родителската грижа и бил воспитуван во кругот на семејството, здобивајќи се со љубов кон книжевноста и учејќи го францускиот јазик. Првата лектира му биле делата на Вергилиј и Хорациј, Молиер, Русо, Расин, Волтер, Державин, Карамзин и Фонвизин, а во неговиот дом често гостувале видните руски писатели. Сепак, најголем впечаток му оставиле приказните што му ги раскажувала дадилката Арина Родионовна.[2] Од 1814 до 1817 година учел во престижниот лицеј во Царское Село, во близина на Санкт Петербург, каде имал среќа да му предаваат и наставници со либерални сфаќања, а таму ги направил и првите книжевни обиди.[1][2]

По завршувањето на школувањето, Пушкин се впуштил во динамичниот културен живот на Санкт Петербург и постепено станал приврзаник на општествената реформа и гласноговорник за литературните радикали.[1] Инаку, во престолнината работел како службеник во министерството за надворешни работи, но не покажувал интерес кон работата. Уште во 1819 година, Пушкин станал член на декабристичкиот кружок „Зелената ламба“. Притоа, неговите стихови се читале на јавните места и се ширеле меѓу младината, разгорувајќи ги бунтовните духови. За тоа сведочат зборовите на декабристичкиот водач Рилеев упатени до Пушкин: „Во тебе се свртени очите на Русија, тебе ти веруваат, на тебе се огледуваат. Биди поет и граѓанин.“[3] Ова ја налутило владата и довело до негово иселување од главниот град. Тој најпрво отишол во Кишинев во 1820 година, каде постанал масон. Таму се придружил на „Филики Етерија“ („Друштво на пријатели“), тајна организација чија намера била да ја отфрли отоманската власт над Грција и да востанови независна грчка држава. Пушкин бил инспириран од Грчката револуција и кога завршила војната против Отоманците, тој зачувал дневник со настаните на големото народно востание. Поради неговите напредни идеи, Пушкин бил казнет со прогонство на југот на руското царство, т.е. бил испратен на служба во канцеларијата на генералот Инзов во Екатеринослав, така што неколку месеци поминал на Кавказ и на Крим, а потоа бил испратен во Кишинев. Во Кишинев останал до 1823 година, кога се преселил во Одеса, каде повторно се судрил со владата и во 1824 бил отпуштен од службата и бил испратен во прогонство на имотот на неговата мајка во селото Михајловско, во северна Русија, каде останал од 1824 до 1826 година. Како и да е, власта му дозволила да го посети царот Николај I за петиција за неговото ослободување, на кое тој се противел. Но некои од учесниците во Декабристичкото востание (1825) во Санкт Петербург зачувале некои од неговите рани политички поеми меѓу нивните документи и наскоро Пушкин се нашол под строга контрола на владините цензори, така што не бил во можност да патува или да ги објавува своите дела. Подложен на тортура, Пушкин помислувал да емигрира, но неговите намери не успеале. Во 1828 година се пријавил како доброволец во руско-турската војна и во битките ја барал смртта како решение за тешката депресија во која западнал. Во 1831 година се оженил со Наталија Гончарова, а дворските кругови постојано правеле интриги во врска со неа.[4][5]

 
Куќа на Пушкин во Москва.

Во 1831 година, за време на зенитот на неговата слава, Пушкин го сретнал Николај Гогољ и двајцата станале добри пријатели и се поддржувале меѓусебно. По прочитувањето на вториот том на кратките приказни Попладневни часови на фармата близу Диканка (изданието од 1831 година), Пушкин го поддржал Гогољ критички и подоцна, во 1836 година, по основањето на неговото списание Современиот, дал свој прилог на некои од најпознатите приказни на Гогољ. Подоцна, Пушкин и неговата сопруга Наталија Гончарова станале регулатори на дворското општество. Кога во 1834 година, царот му ја доделил најниската дворска титула, камер-јункер,[6] Пушкин станал бесен: почувствувал дека ова не се случило само поради неговата жена која сакала да ги посетува баловите во дворците (а имала и многу обожувачи, вклучувајќи го и самиот цар и до Пушкин пристигале анонимни писма за наводната врска меѓу жена му и царот),[6] туку и поради тоа дека тие сакале да го понижуваат. Во 1837 година, потпаѓајќи во сè поголемо и поголемо сомневање во гласините дека неговата жена започнала скандалозна афера, Пушкин го предизвикал наводниот љубовник на неговата жена, Жорж д'Анте, на двобој во кој двајцата биле повердени, но Пушкин смртно и два дена подоцна починал.[6] Владата се плашела од политичка демонстрација на неговиот погреб и затоа тој се одвивал само во присуство на неговите најблиски роднини и пријатели. Неговото тело било кремирано тајно на полноќ и било закопано на имотот на неговата мајка.

ТворештвоУреди

Во 1814 година, на петнаесетгодишна возраст, Пушкин ја објавил својата прва поема („На другарот стихотворец“,) а следната година, по препорака на професорот Галич, ја напишал песната-химна „Спомени од царското село“, која го претставува неговиот прв поголем литературен успех. Тој ја читал песната на главниот испит во Лицејот, на кој присуствувл и Державин, кој бил воодушевен од поетскиот талент на Пушкин. Неговиот талент ги привлекол и тогашните руски водечки поети, Батјушков и Жуковски, како и Карамазин, кои доаѓале во Лицејот за лично да се запознаат со талентираниот поет.[7] Во 1820, тој ја издал својата прва подолга поема, Руслан и Људмила (започната уште за време на неговиот престој во лицејот), која предизвикала многу контроверзи во однос на темата и стилот. Во 1823 година, по едно летно патување во Кавказ и во Крим, напишал две поеми кои му донеле поширока слава — Заробеникот од Кавказ и Фонтаната на Бахчисарај. Додека бил на имотот на мајка си (1824-1826), Пушкин ја напишал својата најпозната драма Борис Годунов, но добил дозвола да ја издаде дури пет години подоцна.[4]

Подоцнежните песни, инспирирани од кавкаско-кримскиот пејсаж, се разликуваат од песните пишувани во Лицејот. Дојден на Кавказ и Крим од зачадените и парфимирани салони наПетроград, Пушкин почувствувал дека природата ги ослободува неговите поетски сили. За време на престојот во Кавказ, тој се заразил со поезијата на Бајрон, која извршила силно влијание врз него. Поемата „Цигани“ ја започнал на југот на Русија, но ја довршил во октомври 1824 година, во Михаиловско. Според некои одлики, оваа поема е пишувана во духот на Бајроновите поеми. За време на престојот во Кишинев, Пушкин ја започнал работата на романот во стихови „Евгениј Онегин“, дело проникнато со скепса и песимизам на главниот лик. Романот продолжил да го пишува за време на прогонството во селото Михајловско, а создал уште неколку дела. Исто така, во тој период Пушкин ја проучувал историјата на Русија, што подоцна резултирало во делото „Борис Годунов“.[8]

Михаиловско било пресудно за творечките интересирања на Пушкин, првенствено интересот за фолклорот и историјата. Со нескриено љубопитство, Пушкин ги проучувал пазарите, имотите и црквите, ги бележел гатанките, поговорките, бајките, а многу од нив ги запишал од кажувањата на неговата дадилка, Арина Радионовна. Во едно писмо до својот брат, тој напишал:[9] Навечер слушам бајки - и со тоа го надополнувам недостатокот од моето проклето образование. Каква убавина се тие бајки! Секоја од нив е поема! Привлечен од фолклорот, Пушкин напишал неколку статии за рускиот јазик и за руската литература, уривајќи ги последните тврдини на класицизмот и на салонскиот литературен стил. Слично на Данте и на Бокачо, и тој го извлекол на сцената живиот народен јазик и го формулирал концептот на народноста во литературата, а народниот јазик го кренал на нивото на јазик на руската проза и поезија.[10]

ДраматаБорис Годунов“, напишана по урнекот на Шекспир, означува нова етапа во творештвото на Пушкин, зашто во неа нема ни трага од романтизмот, а во неа, Пушкин го претставил народот како главен лик. Исто така, како посебна книжевна инспирација во неговото творештво се јавува „малиот човек“ кој се среќава во делото „Мали трагедии“, во поемата „Бронзениот коњаник“ и во „Белкиновите раскази“.[10]

Пушкин пишувал и проза. Така, во 1827 година, тој почнал да работи на недовршениот роман „Арапот на Петар Велики“, а во октомври 1831 година го објавил своето прво прозно дело, „Белкиновите раскази“, додека во 1834 година се појавил расказот „Дама пик“.[11] Неговото најпознато прозно дело е „Капетановата ќерка“ (1836) кое Белински го нарекол еден вид „Евгениј Онегин“ во проза. Благодарение на овие дела, Пушкин се смета за основач на рускиот реализам , иако Белински посочува дека во неговите прозни дела се наоѓаат и елементи на романтизмот, па дури и на мелодрамата.[12]

Сказните на ПушкинУреди

Сказните на Пушкин не се најглавен, но не се ни спореден дел од неговото творештво. И во сказните тој ги поларизира односите, ги контрастира човечките психологии и карактери, и на свој индивидуален начин ги покажува вечните опозиции: добро-зло, убаво-грдо. Пушкин мајсторски раскажува во стих, и тоа е една особеност која се појавува во целото негово творештво, а не само во сказните. Мотивски тој се потпира врз руското фолклорно творештво, врз легендите и преданијата, но и врз сопствената имагинација и сопственото чувствување на јазикот. Во својата „Сказна за рибарот и рипката“ на алегориски начин и со потсмев проговора за алчноста на луѓето, за онаа безмерна алчност на бабата, која станала болјарка, дури и царица, посакувајќи и златната волшебна рипка да ѝ биде слугинка, иако токму рипката со својата со својата волшебна моќ ја пресоздава од сиромашна рибарка во царица.

Осврт кон творештвото на ПушкинУреди

Централно место во творештвото на Пушкин има неговата поезија која за кратко време еволуирала од младешкиот анакреонтски ентузијазам во потполна лирска зрелост. Во царскоселскиот лицеј, тој бил под влијание на класиците (Вергилиј, Хорациј, Расин, Корнеј итн.) како и руските класицистички поети (Ломоносов, Карамзин и Државин).[1]

Уште во раната младост дошол до израз исклучителниот талент на Пушкин, а во неговата поезија најмногу привлекува магичната хармонија, емотивната полнотија и лирската ведрина. Неговиот тематски регистер го сочинуваат љубовни, слободарски, социјални, хуманистички, пејзажни и заумни мотиви. Во раната фаза од неговото творештво влијанието на Бајрон, кое особено е видливо во песните „Кавкаскиот заробеник“ и „Цигани“, но многу брзо направил премин од романтизам кон реализам при што тој се смета за основоположник на рускиот реализам. Раскинувањето со романтизмот е особено видливо уште во првите скици за романот „Евгениј Онегин“.[13][14]

Многу од делата на Пушкин, критиката ги смета за ремек-дела, како што се поемата Бронзениот коњаник и драмата Камениот гостин, приказна за падот на Дон Жуан. Неговата кратка драма Моцарт и Салиери била инспирација за Амадеус на Питер Шефер. Самиот Пушкин ја преферирал неговата новела во стихови Евгениј Онегин,[15] која ја напишал по елементи на неговиот живот и која, почнувајќи ја традицијата на големите руски новели, има неколку главни ликови, но многу варира во тонот и фокусот. „Онегин“ е дело со таква комплексност што, иако долго само околу стотина страници, на преведувачот Владимир Набоков му требале четири тома материјал за целосно да го разбере неговото значење на англиски.

Пушкин бил првиот писател кој го употребувал разговорниот јазик во неговите поеми и претстави, создавајќи притоа стил на раскажување помешано со драма, романтика и сатира. Неговото творештво отсекогаш било асоцирано со руската литература и имало големо влијание врз руските писатели,.[16] а тој се смета за новатор во руската книжевност во однос на јазикот, стилот и содржината. Особено е плодно неговот лирско творештво, составено од над 800 песни, во кое се обработнеи бројни теми: љубовта, лирските занеси, интимните доживувања, природата, човечките страсти, древното и современото.[6]

Уште одамна, Пушкин се смета за камен-темелник на руската книжевност. „Кај нас сè започнува од Пушкин“ се зборовите на Достоевски, изговорени во слава на Пушкин, во 1880 година,[17] а Максим Горки изјавил дека „Пушкин е почеток на сите почетоци.“[10] Во романот „Браќата Карамазови“, Достоевски вели дека Пушкин се одликувал со „необична длабочина на умот“.[18] Оценувајќи го делото на Пушкин, Гогољ изјавил: „Во него, како во некој лексикон, е складирано сето богатство, моќ и флуидност на нашиот јазик. Тој поубаво од сите, подалеку ги поместил неговите граници и наубаво го покажал неговото пространство. Пушкин е исклучителна појава, единствена појава на рускиот дух; тоа е рускиот човек во неговиот развиток, во каков тој можеби се појавува само за време од двесте години.“[10] За него, големиот руски книжевен критичар, Белински, напишал: „Кај Пушкин не постои ништо отповеќе, ништо не недостасува, сè е по мера. Сè е на свое место, крајот е хармонизиран со почетокот.“[1], дека тој претставува „енциклопедија на рускиот живот“ и дека неговата поезија „ги примила и соединила во себе, како голема река, сите притоки на претходната изворна литература и враќајќи му ги на светот во нова, преобразена форма, го одредила натамошниот сјаен пат на руската литература.“[19]

Голем број руски поети, како што се: Брјусов, Кузмин, Ахматова итн., го сметале за свој извор и водича а неговата смрт Марина Цветаева ја опишала со зборовите: „Со тој истрел сите нас нè ранија во стомакот.“[20] Пушкин не само што претставува великан на руската поезија, туку и на светската поезија од 19 век. Така, по повод еден Пушкинов јубилеј, Проспер Мериме изјавил дека тој бил најголемиот поет на светот во неговото време.[21] Сепак, мал број писатели и критичари имаат негативно мислење за делото на Пушкин. На пример, утилитаристот Писарев изјавил: „Идеите на Пушкин ги сметам за некорисни и затоа за нив зборувам со омаловажување.“ Слично на него, во својот Манифест на футуризмот, Мајаковски го исфрлил Пушкин (заедно со Толстој и Достоевски) од бродот на современоста.[10]

БиблиографијаУреди

ПоезијаУреди

ПоемиУреди

ДрамиУреди

ПрозаУреди

СказниУреди

Пушкин како инспирација во уметноста и популарната култураУреди

Пушкин се јавува како тема во бројни дела во уметноста и популарната култура, како:

ГалеријаУреди

НаводиУреди

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Ефтим Клетников, „Руско поетско злато: Пушкин, Тјутчев, Лермонтов“, во: Пушкин, Тјутчев, Лермонтов, Руско поетско злато. Скопје, Три, 2016, стр. 226.
  2. 2,0 2,1 „Поговор“, во: А. С. Пушкин, Капетановата ќерка, Скопје: Кочо Рацин, 1966, стр. 142.
  3. „Поговор“, во: А. С. Пушкин, Капетановата ќерка, Скопје: Кочо Рацин, 1966, стр. 141-142.
  4. 4,0 4,1 Паскал Гилевски, Раде Силјан, Романтизам, Матица Македонска, Скопје, 2004, стр. 338-344.
  5. „Поговор“, во: А. С. Пушкин, Капетановата ќерка, Скопје: Кочо Рацин, 1966, стр. 142-144.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 „Поговор“, во: А. С. Пушкин, Капетановата ќерка, Скопје: Кочо Рацин, 1966, стр. 144.
  7. Пушкин, Одбрани дела во пет тома, Наша книга, 1986 том I, стр. 10.
  8. „Поговор“, во: А. С. Пушкин, Капетановата ќерка, Скопје: Кочо Рацин, 1966, стр. 143.
  9. Пушкин, Одбрани дела во пет тома, том I. Скопје: Наша книга, 1986, стр. 22.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 Ефтим Клетников, „Руско поетско злато: Пушкин, Тјутчев, Лермонтов“, во: Пушкин, Тјутчев, Лермонтов, Руско поетско злато. Скопје, Три, 2016, стр. 227.
  11. Радован Лалић, „Предговор“ во: Николај Васиљевич Гогољ, Мртве душе (поема). Београд: Просвета, 1966, стр. IX.
  12. Радован Лалић, „Предговор“ во: Николај Васиљевич Гогољ, Мртве душе (поема). Београд: Просвета, 1966, стр. X.
  13. Ефтим Клетников, „Руско поетско злато: Пушкин, Тјутчев, Лермонтов“, во: Пушкин, Тјутчев, Лермонтов, Руско поетско злато. Скопје, Три, 2016, стр. 226-227.
  14. Радован Лалић, „Предговор“ во: Николај Васиљевич Гогољ, Мртве душе (поема). Београд: Просвета, 1966, стр. VIII-IX.
  15. Puškin, Evgenij Onegin (prevod i predgovor Milorad Pavić). Sarajevo: Veselin Masleša, 1980.
  16. Паскал Гилевски и Раде Силјан, Романтизам. Скопје: Матица Македонска, 2004, стр. 50-52.
  17. Пушкин, Одбрани дела во пет тома, том I. Скопје: Наша книга, 1986, стр. 10.
  18. Фјодор М. Достојевски, Браћа Карамазови. Београд: Просвета, 1956, стр. 409-410.
  19. „Поговор“, во: А. С. Пушкин, Капетановата ќерка, Скопје: Кочо Рацин, 1966, стр. 141.
  20. Ефтим Клетников, „Руско поетско злато: Пушкин, Тјутчев, Лермонтов“, во: Пушкин, Тјутчев, Лермонтов, Руско поетско злато. Скопје, Три, 2016, стр. 227-228.
  21. Ефтим Клетников, „Руско поетско злато: Пушкин, Тјутчев, Лермонтов“, во: Пушкин, Тјутчев, Лермонтов, Руско поетско злато. Скопје, Три, 2016, стр. 225.
  22. Никола Ј. Вапцаров, Песни. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 104-106.
  23. Aleksandar Ilić, „Pogovor - Slavuj slobodno peva“ во: Jaroslav Sajfert, Stub kuge. Beograd: Mali vrt, 2014, стр. 82.
  24. „Mihail Bulgakov 1891 - 1940. Hronologija“, во: Mihail Bulgakov, Pseće srce. Beograd: LOM, 2008, стр. 126.
  25. 25,0 25,1 25,2 Данил Хармс, Случаи. Скопје: Темплум, 2004.
  26. Danil Harms, Sto slučajeva. Beograd: Laguna, 2016, стр. 103.