COVID-19 (коронавирусна болест 2019[a 1]) — вирусна дишна болест предизвикана од новиот коронавирус SARS-CoV-2.[1][2]

COVID-19
Синоними
  • 2019-nCoV акутна болест на дишниот систем
  • Нова коронавирусна пневмонија
  • Вуханска пневмонија
Symptoms of coronavirus disease 2019 2.0-mk.svg
Симптоми
Специјалностакутна инфекција на дишниот систем
Симптомигрозница, кашлица, краток здив
Компликациипневмонија, повреда на белите дробови, откажување на бубрег
ПричинителиSARS-CoV-2
ПревенцијаМиење на раце

Болеста првпат се појави во градот Вухан, главниот град на покраината Хубеј во Кина, меѓу пациентите коишто задобиле пневмонија без јасна причина.[3] Поради брзото ширење на болеста, Светската здравствена организација прогласи епидемија.[4] Забележани се заразани случаи ширум западниот свет преку Азиско-тихоокеанското подрачје, главно меѓу патници коишто по потекло се од Кина, а локален пренос е забележен и во Европа.

Времето пред појавување на првите симптоми на болеста е обично помеѓу 2 до 14 дена.[5][6] Се препорачува редовно миење на раце и оддалечување од луѓе коишто кашлаат.[7]

СимптомиУреди

Симптом Процент
Грозница 87,9%
Сува кашлица 67,7%
Умор 38,1%
Создавање плунка 33,4%
Скратен здив 18,6%
Болка во мускулите и зглобовите 14,8%
Болка во грлото 13,9%
Главоболка 13,6%
Ежење 11,4%
Мачнина или повраќање 5%
Затнат нос 4,8%
Дијареа 3,7%

Како и кај другите дишни заболувања, инфекцијата со вируси САРС-КоВ-2 може да предизвика благи симптоми, вклучувајќи течење на носот, болки во грлото, кашлица и треска. Кај некои луѓе, може да предизвика сериозна болест, како пневмонија или останување без здив. Ретко, болеста може да биде смртоносна. Постои зголемен ризик кај постари лица и лица со претходно постоечки хронични состојби (како што се дијабетес и срцеви заболувања).[8]

Во примерок од 55.924 потврдени случаи со лаборатории во Кина, типични симптоми биле: треска (87,9% од случаите), сува кашлица (67,7%), замор (38,1%), создавање плунка (33,4%), скратен здив (18,6%), болки во грлото (13,9%), главоболка (13,6%), болки во мускулите или зглобовите (14,8%), ежење (11,4%), гадење или повраќање (5,0%), затнат нос (4,8%) и дијареја (3,7%).[9]

Главниот начин на инфекцијата кај луѓето е пренесување од човек на човек, што обично се јавува преку издишаните капки на заразените лица кои кашлаат или издишуваат.[10] Периодот на инкубација е генерално помеѓу 2 и 14 дена,[11] со просек од 3 дена иако биле пријавени случаи и со дури 24 дена инкубација.[12]

Понатамошниот развој може да доведе до тешка пневмонија, синдром на акутно пореметување на дишењето, сепса, септичен шок и смрт. Некои заразени лица може да се инфоцирани без да покажуваат клинички симптоми, затоа се препорачува лицата во близок контакт со потврдени заразени пациенти да бидат прегледани и да се следат, за да се исклучи инфекцијата.[13][14][15]

ПревенцијаУреди

 
Светската здравствена организација за спречување на SARS-CoV-2 и негово ширење препорачува користење дезинфекциони средства кои имаат барем 60% алкохол во својот состав.

Во моментов нема одобрен лек или вакцина за третман на болеста. Превенцијата е слична како и кај другите видови грип, каде потребно е да имате соодветна хигиена на рацете, сигурна прехрана и да избегнувате близок контакт со секој кој има симптоми на дишни заболувања, како што се кашлање и кивање.

Миење рацеУреди

Центрите за контрола и превенција од болести препорачуваат редовно миење на раце со сапун најмалку 20 секунди посебно после одење во тоалет, пред јадење, и после дување на нос, кашлање или кивање. Ако сапун не е достапен, тогаш се препорачува било кое средство за миење раце со најмалку 60% алкохол.

Дишна хигиенаУреди

Здравствената тела препорачуваат поединците да покриваат уста и нос со марамче за време на кашлање или кивање (кое треба веднаш да се фрли), или со ракавот, ако марамче не е достапно.[16][17][18]

За оние коишто лесно можат да се заразат се советува да носат хируршки маски.[19][20][21] Маските за лице можат да ја ограничат силата и смерот на капките што се распрскуваат додека зборувате, кивате или кашлате. Светската здравствена организација објави најдобри практики за употреба на маски:[22]

  • Внимателно ставете ја маската да ги покриете устата и носот и водете сметка да не постои празнина измаѓу вашето лице и маската.
  • Избегнувајте допирање на маската додека ја користите; ако веќе тоа го правите, претходно исчистете ги рацете со трљање со сапун на база на алкохол.
  • Заменете ја маската со нова ако е влажна и повторно не користете маски што сњ за еднократна употреба.
  • Извадете ја маската од внатрешната страна (не ја допирајте предната страна на маската); фрлете ја брзо и затворете ја кантата; Измијте ги рацете со сапун врз база на алкохол.

ПричинаУреди

  Главна статија: „SARS-CoV-2.
 
SARS-CoV-2 (средина, жолто), како се гледа со електронски микроскоп.

Болеста ја причинува вирусот SARS-CoV-2 за кој се смета дека е од животинско потекло.[23] Епидемиолошката студија на првите 72.314 случаи ја установила можноста за "континуиран заеднички извор" за избивање на епидемијата во декември 2019, кој најчесто се поврзува со пазарот во Хуанан каде се продаваат разни видови на животни. Првиот пренос од човек на човек е забележан во јануари 2020 година.[24] Пазарот, кој се наоѓал близу станбени комплекси, бил еден од најголемите во централна Кина, а целиот негов западен дел главно се користел за продажба на диви животни.[25] Хигиената и условите во кои работел пазарот биле оценети како незадоволителни, каде мртвите и живите животни се чувале во непосредна близина.[26] The New York Times во својот извештај напишал: „санитаријата беше лоша, со слаба вентилација и ѓубре кое се акумулираше на влажните подови“.[27] Сепак, сè уште не е утврдено дали избивањето на пандемијата од новиот коронавириус започнало на пазарот во Вухан.[28]

СмртностУреди

До 10 март 2020 потврдени се 4.090 смртни случаи. Повеќето од нив, околу 80% биле лица постари од 60 години, а 75% од нив веќе имале одредени здравствени потешкотии вклучувајќи кардиоваскуларни болести и дијабетес.[29] Процентуалната смртност е помеѓу 1–3%.[30]

Мажите имале стапка на смртност од 2,8%, а жените од 1,7%.[31] Кај пациентите помлади од 50 години стапката на смртност не е поголема од 0,5% додека кај оние над 70 години изнесува преку 8%.[31]

ПандемииУреди

  Главна статија: „Пандемија на коронавирус 2019-2020.

Избивање на епидемијата од новиоткоронавирус се случило на почетокот на декември 2019 во Вухан, главниот град на покраината Хубеј во Кина.[32] Светската здравствена организација на новиот вирус му го дала привременото име 2019-nCoV[33] и прогласила вондредна состојба на глобално ниво во врска со ширењето на новиот коронавирус. Новиот вирус подоцна го добил своето официјално име SARS-CoV-2.[34] Потоа, започнала епидемија која зафатила и други делови на Кина, а биле идентификувани и случаи надвор од Кина, во неколку земји од Азија, но и во Австралија, Европа и Северна Америка. Првите случај во Европа биле потврдени во Франција на 24 јануари 2020 година.[35]

 
Карта за дистрибуција на вируси[36]

Пандемијата на COVID-19 во Италија 2020 била прогласена на 30 јануари, кога двајца кинески туристи биле позитивно тестирани на вирусот SARS-CoV-2 во Рим.[37] Појавувањето на инфекцијата COVID-19 последователно била откриена кај 16 потврдени случаеви во Ломбардија на 21 февруари,[38] за веќе следниот ден да се зголеми на 60[39] со појава на првите смртни случаеви во истите денови.

До 10 март 2020, потврдено е околу 116.000 случаи, од кој 8.000 биле сериозни случаи. Преку 64.000 луѓе успеале да се опорават, додека болеста предизвикала 4.090 смртни случаи.[40]

Вирусот се проширил и во останатите земји и територии. По хронолошки распоред, тие биле Тајланд, Јапонија, Макао, Јужна Кореја, Тајван, САД, Хонгконг, Сингапур, Франција, Непал, Виетнам, Австралија, Малезија, Канада, Камбоџа, Германија, Финска, Шри Ланка, Обединети Арапски Емирати, Индија, Италија, Филипини, Велика Британија, Русија, Шведска, Шпанија, Белгија, Египет, Иран, Израел, Либан, Авганистан, Бахреин, Кувајт, Ирак, Оман, Алжир, Австрија, Бразил, Хрватска, Швајцарија, Грција, Пакистан, Македонија, Грузија, Норвешка, Романија, Данска, Естонија, Северна Ирска, Сан Марино, Холандија, Нигерија, Белорусија, Литванија, Нов Зеланд, Мексико, Азербејџан, Исланд, Монако, Катар, Еквадор, Луксембург, Ирска, Ерменија, Доминиканска Република, Чешка и Индонезија.

До 10 март 2020 секоја држава во Европа освен Црна Гора и Косово имале барем еден случај заразен од COVID-19.

Општествено-економски последициУреди

Заклучно со 6 март 2020, околу 291,5 милиони деца и младинци не присуствуваат на настава во училиштата поради привремена суспензија на наставата во настојување на се спречи ширење на болеста.[41][42]

Епидемијата од новиот коронавирус предизвикала низ општествено-економски последици како што се недостаток на разни видови на стоки, делимично поради панично купување, но и поради пореметување во фабриките и логистиката.[43] Неколку држави како што се САД,[44] Италија и Хонгконг, се посебно погодени со масовно празнење на полиците во продажните центри, посебно кога станува збор за храна, тоалетна хартија и вода во шишиња.

Саудиска Арабија привремено забранила влегување на странци во Мека и Медина како не би дошло до ширење на новиот коронавирус.[45]

ЕтимологијаУреди

COVID-19 е официјалното име за коронавирусната болест која ја предизвикува вирусот SARS-CoV-2 (CO значи "корона", VI "вирус", а D стој за зборот "disease", што на англиски значи болест).[46]

ПоврзаноУреди

ОстанатоУреди

ЗабелешкиУреди

  1. Многу медиуми го наведуваат обликот со растојание – корона вирус, или corona virus, додека некој го користат англискиот назив coronavirus.

НаводиУреди

  1. Gorbalenya, Alexander E. (11. 2. 2020). "Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus – The species and its viruses, a statement of the Coronavirus Study Group". bioRxiv (англиски): 2020.02.07.937862. doi:10.1101/2020.02.07.937862. Archived from the original on 11. 2. 2020. Посетено на 11. 2. 2020. Check date values in: |access-date=, |date=, |archive-date= (help)
  2. "Coronavirus disease named Covid-19". BBC News (англиски). 11. 2. 2020. Archived from the original on 11. 2. 2020. Посетено на 11. 2. 2020. Check date values in: |access-date=, |date=, |archive-date= (help)
  3. "Disease background of 2019-nCoV". European Centre for Disease Prevention and Control (англиски). Посетено на 11. 2. 2020. Check date values in: |accessdate= (help)
  4. "Statement on the second meeting of the International Health Regulations (2005) Emergency Committee regarding the outbreak of novel coronavirus (2019-nCoV)". www.who.int (англиски). Archived from the original on 31. 1. 2020. Посетено на 11. 2. 2020. Check date values in: |accessdate=, |archivedate= (help)
  5. "Symptoms of Novel Coronavirus (2019-nCoV) | CDC". www.cdc.gov (англиски). 10. 2. 2020. Archived from the original on 30. 1. 2020. Посетено на 11. 2. 2020. Check date values in: |access-date=, |date=, |archive-date= (help)
  6. Lai CC, Shih TP, Ko WC, Tang HJ, Hsueh PR (februar 2020). "Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) and coronavirus disease-2019 (COVID-19): The epidemic and the challenges". International Journal of Antimicrobial Agents: 105924. doi:10.1016/j.ijantimicag.2020.105924. PMID 32081636. Check date values in: |date= (help)
  7. "Advice for public". www.who.int (англиски). Посетено на 25. 2. 2020. Check date values in: |access-date= (help)
  8. Kojovic, Maja. "Novi koronavirus- pitanja i odgovori sa preporukama". ZZJZ FBiH (англиски). Посетено на 25. 2. 2020. Check date values in: |accessdate= (help)
  9. "Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)" (PDF). WHO. pp. 11–12. Посетено на 29. 2. 2020. Check date values in: |accessdate= (help)
  10. "Q & A on novel coronavirus". European Centre for Disease Prevention and Control (англиски). Archived from the original on 5. 2. 2020. Посетено на 11. 2. 2020. Check date values in: |accessdate=, |archivedate= (help)
  11. "Symptoms of Novel Coronavirus (2019-nCoV) | CDC". www.cdc.gov (англиски). 10. 2. 2020. Archived from the original on 30. 1. 2020. Посетено на 11. 2. 2020. Check date values in: |accessdate=, |date=, |archivedate= (help)
  12. "Research shows 3-day median incubation period for coronavirus, 24 days in rare cases". The Straits Times. 11. 2. 2020. Check date values in: |date= (help)
  13. Guan, Wei-jie; Ni, Zheng-yi; Hu, Yu; Liang, Wen-hua; Ou, Chun-quan; He, Jian-xing; Liu, Lei; Shan, Hong; Lei, Chun-liang; Hui, David S. C.; Du, Bin (28. 2. 2020). "Clinical Characteristics of Coronavirus Disease 2019 in China". New England Journal of Medicine (англиски). doi:10.1056/NEJMoa2002032. PMID 32109013. Check date values in: |date= (help)
  14. Pan, Xingfei; Chen, Dexiong; Xia, Yong; Wu, Xinwei; Li, Tangsheng; Ou, Xueting; Zhou, Liyang; Liu, Jing (19. 2. 2020). "Asymptomatic cases in a family cluster with SARS-CoV-2 infection". The Lancet Infectious Diseases. 0. doi:10.1016/S1473-3099(20)30114-6. ISSN 1473-3099. PMID 32087116. Check date values in: |date= (help)
  15. "2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV)". Centers for Disease Control and Prevention. 11. 2. 2020. Посетено на 18. 2. 2020. Check date values in: |accessdate=, |date= (help)
  16. https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public
  17. Home. "Novel Coronavirus". Health Protection Surveillance Centre. Посетено на 27. 2. 2020. Check date values in: |accessdate= (help)
  18. "Advice for public". World Health Organization (WHO). Посетено на 8. 2. 2020. Check date values in: |accessdate= (help)
  19. "Severe Respiratory Disease associated with a Novel Infectious Agent". Hong Kong: Centre for Health Protection, Department of Health. Посетено на 1. 2. 2020. Check date values in: |accessdate= (help)
  20. "Updates on Wuhan Coronavirus (2019-nCoV) Local Situation". Singapore: Ministry of Health. Посетено на 1. 2. 2020. Check date values in: |accessdate= (help)
  21. "Advice on the use of masks the community, during home care and in health care settings in the context of the novel coronavirus (2019-nCoV) outbreak". World Health Organization. Посетено на 21. 2. 2020. Check date values in: |accessdate= (help)
  22. "When and how to use masks". www.who.int (англиски). Посетено на 29. 2. 2020. Check date values in: |access-date= (help)
  23. Zhou P, Yang XL, Wang XG, Hu B, Zhang L, Zhang W, et al. (23. 1. 2020). "Discovery of a novel coronavirus associated with the recent pneumonia outbreak in humans and its potential bat origin". bioRxiv (англиски): 2020.01.22.914952. doi:10.1101/2020.01.22.914952. Archived from the original on 24. 1. 2020. Посетено на 5. 2. 2020. Check date values in: |access-date=, |date=, |archive-date= (help)
  24. "The Epidemiological Characteristics of an Outbreak of 2019 Novel Coronavirus Diseases (COVID-19) - China, 2020" (PDF). China CDC Weekly. 2. 20. 2. 2020. Archived (PDF) from the original on 18. 2. 2020. Посетено на 19. 2. 2020 – via unpublished master. Check date values in: |access-date=, |date=, |archive-date= (help)
  25. Schnirring, Lisa (27. 1. 2020). "Experts: nCoV spread in China's cities could trigger global epidemic". CIDRAP (англиски). Посетено на 28. 1. 2020. Check date values in: |access-date=, |date= (help)
  26. "Here's What It's Like in Wuhan, the City at the Center of Coronavirus". Time (англиски). Посетено на 23. 1. 2020. Check date values in: |access-date= (help)
  27. Buckley, Chris; Myers, Steven Lee (1. 2. 2020). "As New Coronavirus Spread, China's Old Habits Delayed Fight". The New York Times (англиски). ISSN 0362-4331. Посетено на 2. 2. 2020. Check date values in: |access-date=, |date= (help)
  28. Cohen, Jon; 2020 (26. 1. 2020). "Wuhan seafood market may not be source of novel virus spreading globally". Science | AAAS (англиски). Archived from the original on 27. 1. 2020. Посетено на 27. 1. 2020. Check date values in: |access-date=, |date=, |archive-date= (help)CS1 maint: numeric names: authors list (link)
  29. "Coronavirus: Window of opportunity to act, World Health Organization says". BBC News Online. 5. 2. 2020. Archived from the original on 5. 2. 2020. Посетено на 10. 2. 2020. Check date values in: |access-date=, |date=, |archive-date= (help)
  30. Jeannette Guarner, MD, Three Emerging Coronaviruses in Two Decades: The Story of SARS, MERS, and Now COVID-19, American Journal of Clinical Pathology, doi:10.1093/ajcp/aqaa029
  31. 31,0 31,1 "Coronavirus Age, Sex, Demographics (COVID-19) - Worldometer". www.worldometers.info (англиски). Archived from the original on 27. 2. 2020. Посетено на 26. 2. 2020. Check date values in: |access-date=, |archive-date= (help)
  32. The Editorial Board (29. 1. 2020). "Is the World Ready for the Coronavirus? - Distrust in science and institutions could be a major problem if the outbreak worsens". The New York Times. Посетено на 30. 1. 2020. Check date values in: |accessdate=, |date= (help)
  33. "Laboratory testing of human suspected cases of novel coronavirus (nCoV) infection. Interim guidance, 10 January 2020" (PDF). Archived (PDF) from the original on 20. 1. 2020. Посетено на 14. 1. 2020. Check date values in: |access-date=, |archive-date= (help)
  34. Gorbalenya, Alexander E. (11. 2. 2020). "Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus – The species and its viruses, a statement of the Coronavirus Study Group". bioRxiv: 2020.02.07.937862. doi:10.1101/2020.02.07.937862. Check date values in: |date= (help)
  35. "Novi koronavirus 2019-nCoV". fmoh.gov.ba. Посетено на 7. 2. 2020. Check date values in: |accessdate= (help)
  36. Карта за дистрибуција на вируси
  37. Chiara Severgnini (31 јануари 2020). "Coronavirus: Primi due casi in Italia". Corriere della Sera. Archived from the original on 24 февруари 2020. Посетено на 31 јануари 2020.
  38. Elisa Anzolin e Angelo Amante. "L'epidemia di coronavirus cresce nel nord Italia, 16 casi segnalati in un giorno". Reuters. Archived from the original on 21 февруари 2020. Посетено на 21 февруари 2020. Unknown parameter |lingua= ignored (|language= suggested) (help); Unknown parameter |data= ignored (|date= suggested) (help)
  39. Simona Ravizza (22 февруари 2020). "Coronavirus: primi casi a Milano. Cosa sappiamo dei nuovi contagi in Lombardia, Veneto e Piemonte". Corriere della Sera. Archived from the original on 22 февруари 2020. Посетено на 22 февруари 2020.
  40. News, B. N. O. (18. 2. 2020). "Tracking coronavirus: Map, data and timeline". BNO News (англиски). Посетено на 29. 2. 2020. Check date values in: |accessdate=, |date= (help)
  41. "Coronavirus impacts education". UNESCO (англиски). 4 March 2020. Посетено на 7 March 2020.
  42. "Coronavirus update: 290 million students now stuck at home". UN News (англиски). 5 March 2020. Посетено на 7 March 2020.
  43. "Coronavirus (COVID-19) Supply Chain Update". US Food and Drug Administration. 27 February 2020. Посетено на 7 March 2020.
  44. Tkyo, Kelly (29 February 2020). "Coronavirus fears empty store shelves of toilet paper, bottled water, masks as shoppers stock up". USA Today.
  45. "Coronavirus: Saudi Arabia suspends entry for pilgrims visiting holy sites". BBC News. 27 February 2020.
  46. "Korona virus dobio novo ime – COVID-19". Al Jazeera Balkans (босански). 11. 2. 2020. Посетено на 12. 2. 2020. Check date values in: |accessdate=, |date= (help)

Надворешни врскиУреди