Северномакедонско наречје

Северномакедонското наречје е едно од трите наречја на македонскиот јазик. Ова наречје се зборува на територијата на северна и североисточна Македонија, околу градовите Тетово, Скопје (Црногорија), Куманово, Кратово, Крива Паланка и Свети Николе. Наречјето се дели на две подгрупи и тоа: западна група и источна група.

ГранициУреди

На југ тие граничат со кочанскиот, штипскиот и велешкиот говор. Граничната линиjа во наjгруби црти оди (по правецот исток - запад) по вододелницата меѓу Брегалница и Злетовска Река, ја сече последнава jужно од Злетово и излегува на селото Судиќ. Ова е истовремено и границата мегу кочанскиот и кратовскиот говор. Меѓу штипскиот и овчеполскиот говор, границата оди по линиjата Судиќ - Врсаково - Богословец. Овие се најјужни села каде што доминираат црти од овчеполскиот говор. Од Богословец границата оди кон северозапад по правецот на селата Кнежjе - Трстеник - Џидимирци, кои се наоѓаат западно од Свети Николе, а спрема скопската говорна област по правецот Џидимирци - Дивље - Горно Коњари - Миладиновци (Аџалари) - Буjковци. Во последниве две села готово подеднакво се употребуваат кумановски и скопски црти. Спрема Скопската Црногориjа граничната линиjа поминува северно од Скопjе. Во селата Стаjковци, Црешево, Горно Оризари, Волково и Кучково, кои се наоѓаат сите на една линиjа, преовдадуваат црти од црногорскиот говор, негде повеќе, како на пример во Кучково и Горно Оризари, негде помалку. Областа меѓу Вардар до неговиот завоj северозападно од Радуша и Лепенец населена е ео албански елемент. На север овие говори граничат со српската jазична териториjа. Jазичната граница оди приближно по линиjата Шар - jужно од Качаник - Скопска Црна Гора - Козjак - Широка Планина - вододелницата меѓу Крива Река и Горна Пчиња - бугарската граница. Последни македонски населби спрема прешевската област се: Думановце, единствено македонско село меѓу албанските населби во кумановскиот дел на Црногориjата, Табановце, Алгуња, Пелинце, јужно од манастирот Прохор Пчински, а спрема Горна Пчиња: Буковљане, Длабочица, на кумановскиот дел и Герман, Нерав, Огут, Подржи Коњ, Луке на кривопаланечкиот. Источната граница на северните говори оди по државната граница меѓу Македониjа и Бугариjа. Сите овие говори во својата основа претставуваат еден посебен диjалектен тип. Од другите наши диjалекти со кои граничат на југ се разликуваат со ред и фонетски, морфолошки и синтаксички особености. Но исто така тие се разликуваат и од призренските и jужноморавските српски диjалекти со кои граничат на север и со коишто имаат повеке органски врски.[1]

Дијалектни карактеристикиУреди

  • Изедначување на еровите (големиот ъ со малиот ь) во еден глас /ă/ : дăш, сăн, лăн, дăн, котăл;
  • Замена на вторичниот ер2) со ă : лăже, мăгла, ветăр, осăм, рекăл;  
  • Предлогот в/во во овие говори гласи у: иде у школу, у грат; или во префикс: улезе, унутра, унук, удовац;
  • Старословенското ѫ речиси во сите позиции на зборот се заменило со у : рука, пут, иду, имау;
  • Старото вокално л е заменето со у/лу/ла: јáбука, вýна, вук, слýза, слăнце, клăче, слăза/слуза.
  • Премин на е во а во зборовите : трáва, орá/ораф.
  • Наставка во општата форма кај именките на : жену, њиву;
  • Наставка -ога во заменско-придавските форми: њéга, тóга, дóброга;    
  • Кај именките од женски род се јавува множинска наставка –е: жене, шамие;
  • Во прво лице множина, сегашно време, се јавува наставка –мо: óдимо, úдемо;
  • Наставка –в за трето лице множина: они úмав;
  • аставка –ше во трето лице множина, во аорист: они имáше
  • Протетично ј пред почетното е: језúк, јеш;
  • Наполно губење на гласот х од вокалниот систем: сóа, сиромá;
  • Се чува старото палантално л (l’): пóље, постéља;
  • Групата мн се разедначила во мл: млозúна;
  • Групата мј се променила во мњ: лáмња;
  • Наставка –ики за именките од среден род во множина: пилики, телики
  • Кратка заменска форма за женски и машки род гу и га: њýма гу видó, њéга га видó;
  • Имперфектно-аористната наставка гласи –смо и –сте: викáсмо, викáсте;
  • За минато-идно време присутна е формата теше/ќеше: теше да úде;
  • Од предлозите покарактеристични за овие говори се: уз, више, проз, из...: уз рéку иде, више пýт, проз сéло пројдé, из грат се врнá;
  • Карактеристични именски суфикси за овие говори се: -ача, -оња, -оќа...: дебељáча, сивóња, простóка, старóка, самотúња.[2]

Разлики меѓу овие говориУреди

Постојат разлики и во рамките на самите северни говори, со што се укажува на тоа дека и овие говори не покажуваат апсолутно единство. Од една страна стојат говорите во источниот дел од северното наречје (кумановскиот, кратовскиот, кривопаланечкиот и овчеполскиот), кои се карактеризираат, главно, со: слободен акцент , употреба на една членска наставка (-ат), предлогот со овде е сас/сăс и други црти, со кои овие говори стојат поблиску до источните македонски говори. Од друга страна пак, говорите од западниот дел од ова наречје (скопскоцрногоркиот и тетовско-вратничкиот или долнополошкиот говор), ги одликува: третосложниот (фиксиран) акцент, губењето на интервокалното в, употребата на троен член, со што се овие говори поблиску до западното македонско наречје.

Дијалекти на северномакедонското наречјеУреди

НаводиУреди

  1. Дијалектите на македонскиот јазик, Божидар Видоески, том 2, стр.159
  2. Македонски јазик и литература за III година, Стојка Бојковска, Лилјана Минова – Ѓуркова, Димитар Пандев, Живко Цветковски, Гане Тодоровски, Наташа Аврамовска, просветно дело, Скопје,2004
  3. Божидар Видоевски (Дијалектите, том1, 1998: стр.149-162) овој дијалект го нарекува исклучиво Тетовски (не Долнополошки).
  4.  Божидар Видоевски (Дијалектите, том1, 1998: стр.149-162) го наведува Вратничкиот дијалект посебен од Тетовскиот.