Васко Попа (Гребенац, 29 јуни 1922Белград, 5 јануари 1991) бил српски поет.

Васко Попа

ЖивотописУреди

 
Спомен-плоча на зградата во Белград во која живеел Васко Попа

Васко Попа е роден во Гребенац, Банат, во 1922 година. Во 1949 година дипломирал на Филозофскиот факултет при Универзитетот во Белград.[1]

ТворештвоУреди

Првата поетска збирка на Попа, со наслов „Кора“, излегла во 1953 година, во издание на „Нопок“ од Белград (второто издание го објавила издавачката куќа „Нолит“ во 1956 година) и за неа ја добил Бранковата награда. Во неа, тој го прикажал човекот во близок однос со космосот, прикажувајќи ја љубовта како животворна сила и творечки принцип на светот. Во 1956 година се појавила неговата втора збирка „Непочин-поле“ (српски: Непочин-поље), во издание на „Матица српска“ од Нови Сад за која ја освоил Змајевата награда. Таа е посветена на разните видови игри, својствени за човекот како биолошко и општествено суштество. Во неа, Попа прикажува доследни слики на „алогизмот на обичното“ при што го поместува значењето на разни идиоми поврзани со игрите и со голема доза на хумор во поетскиот јазик, тој отвора нови митски претстави и слики. Во 1958 година ја составил збирката со народни умотворби „Од злато јаболко“ (српски: Од злата јабука), издание на „Нолит“ од Белград. Две години подоцна, тој се јавил како приредувач на зборникот на поетски хумор, „Уребесник“ (издание на „Нолит“), а во 1962 година и на зборникот со поетски фантазии, „Полноќно сонце“ (српски: Поноћно сунце). Истата година, Попа го подготвил изборот на песни на Момчило Настасијевиќ со наслов „Седум лирски кругови“ (српски: Седам лирских кругова). Збирката „Споредно небо“ од 1968 година е посветена на шегата која го опфаќа целиот свет при што во седумте циклуси Попа со голема доза на хумор пее за разни теми: настанувањето на светот, условите на човечкото постоење, неговиот однос кон тие услови, обидите на луѓето да пронајдат спасител и спасувањето. Во збирките „Исправена земја“ (српски: Усправна земља) од 1972 и „Волчја сол“ (српски: Вучја со) од 1975 година, Попа се потпира врз српската претхристијанска традиција. Во 1975 година, Попа ја објавил и збирката „Куќа на средината од патот“ (српски: Кућа насред друма), која била создавана речиси четврт век. Во неа, митската симболика, карактеристична за претходните две збирки, се вкрстува со историското при што историските настани се прикажуваат во контекст на митот и добиваат митска димензија. Во збирката „Живо месо“, исто така од 1975 година, Попа за првпат проговорил со гласот на своето идентификувано „Јас“. Оваа збирка е метафора од овој груб, суров материјал од којшто се создава модерната поезија: емпириското „Јас“ на поетот, секојдневниот говор, кокнретните личности и настаните од стварноста. Неговите поетски збирки се објавени на француски, на полски и на германски јазик.[2] [3]

Денес, Попа се смета за еден од најголемите српски поети. Напишана со современ јазик во кој се препознаваат мелодичноста и метафоричноста на народните умотворби, со слободен и ритмички извонредно организиран стих, елиптична и идиоматска во изразот, лексички многу богата, поезијата на Васко Попа му гради траен споменик на човечкиот дух, иако секогаш се движи по самата граница на нихилизмот.[2]

Врз основа на стиховите на Попа се компонирани неколку музички дела: 13 кроки за 13 изведувачи со наслов „Список“ (српски: Списак), дело на Душан Радиќ од 1952 година; истиот композитор во 1955 година го компонирал мелодрамот за рецитатор и за клавир, „Предели“; една година подоцна, Радиќ ги компонирал песните за женски хор и два клавира „Опседната ведрина“ (српски: Опседнута ведрина); а во 1957 година и кантатата „Ќеле-Кула“ (српски: Ћеле-Кула); додека во 1958 година, Милко Келемен го компонирал циклусот за баритон и гудачи, „Игри“ (српски: Игре).[4]

Значење и влијаниеУреди

Според Миодраг Павловиќ, Васко Попа претставува раскрсница во генерациската смена во српската поезија. Запознаен и воодушевен од работата на надреалистите, тој започнал да пишува стихови дури откако неговиот став кон надреализамот бил цврсто утврден: тој ги користи елементите на надреалистичката поетика, но нив ги потчинува на строгата дисциплина. Тој го напуштил стремежот за ефикасноста на поезијата надвор од неа самата. Попа зема врз себе тешка улога: тој говори за она за кое најчесто се молчи, ја оспорува лажната убавина и со фанатична доследност го отфрла баналното гледање на животот. Три основни теми во неговата поезија се: патетиката на слободата (најизразена во циклусот „Опседната ведрина“), патетиката на љубовта (циклусот „Далеку во нас“) и патетиката на патриотизмот („Исправена земја“, „Ќеле-Кула“ и „Сутјеска“). Поетскиот израз на Попа се одликува со концизност, т.е. основна девиза во неговата поезија е употребата на што помалку зборови. Делумно, неговата концизност произлегува од модерните поетски стремежи за епиграмски облик, но исто така е последица и на отпорот кон злоупотребата на јазикот и на одвратноста кон дикциската баналност (како Маларме). Неговата лексика дава впечаток на отвореност зашто користи различни извори (архаичен говор, уличен жаргон, класични поетски обрти, жестоки натуралистички метафори, но секој негов збор има голема одговорност. Психолошкото толкување на оваа скрупула лежи во недовербата во јазикот воопшто заради неговата неможност да стане видлива реалност. Паралелно со тоа, кај него е присутна визијата на примитивниот поетски рај, идеалниот простр во кој сите зборови се нови (слично на Дилан Томас и Пол Елијар). Исто така, во неговата поезија е присутен нагонот кон конкретност при што неговата песна настојува да постане независен организам кој се откинува како од авторот така и од читателот. Иако се чини дека Попа е скептичен кон комуникацијата и дека говори помалку отколку што би одговарало на мотивот, сепак тој не е скептичен кон своите емоции и привиденија, туку успева хемиски да го прочисти своето вдахновение и да го каже со неотповиклива сугестивност. Оттука, наспроти привидната херметичност, смислата на неговата поезија е агресивна, што речиси наликува на естрадата.[5]

Наспроти лексичкото богатство, на поезијата на Попа се одликува со синтаксичка воздржаност: тој не ги користи еластичните конструкции на современиот јазик, туку се определува за прифатените улични или фолклорни идиоми. Избегнувајќи ја реториката, тој успева да се искаже со кратки, ласно воочливи реченични пресврти. Притоа, како во формата на поетските идиоми, така и во поетските слики што ги употребува, Попа прави големи амплитуди, но истовремено тежнее кон најсурови ограничувања. Тој никогаш не се изразува на дискурзивен начин, со формулирана мисла, туку секогаш со низа од пусти слики. Меѓутоа, иако мислата не се наоѓа во текстот, нејзината улога во претходниот процес е голема. Попа е далеку од автоматското пишување, т.е. кај него нема произволни метафори и импровизации, туку зад секоај слика стои цела историја на мисловноста така што критиката често го прогласува за рефлексивен и ерудитен поет. Попа е мисловен поет кој мисли со помош на основните поими, а неговата поетска слика никогаш не ја напушта самата осовина на сознанието. Во продолжение, Попа ја надминува лирската формула, т.е. неговата поезија може да се оцени како барање нешто што би претставувало еп на нашето време. Една од основните обележја на поезијата на Попа е приврзаноста кон поетскиет циклуси. Цикличната организација на неговите песни претставува крупен чекор кон остварувањето на големите облици, но без враќање кон класицистичките сфаќања. Неговите поетски циклуси не се само збирови на песни со заеднички наслови, туку неговата поезија го има предвид цикличниот план уште од самиот зачеток. Со помош на поетскиет циклуси, тој успева органски да ја надрасте индивидуалноста на одделните песни, а карактерот на секоја песна е условен од присуството на песната пред и по неа. Така, уште за време на пишувањето, песната станува дел од целината.[6]

Српскиот поет Бранко Миљковиќ има напишано песна со наслов „Вовед во игри“, која е посветена на Васко Попа.[7] Исто така, и песната „Вршачка елегија“ на полскиот поет Тадеуш Ружевич е посветена на Попа.[8]

НаводиУреди

  1. Васко Попа, Непочин-поље. Београд: Просвета, 1963, стр. 97.
  2. 2,0 2,1 Aleksandar Petrov, „Vasko Popa“, во: Vasko Popa, Pesme. Beograd: Bigz, 1978, стр. 195-199.
  3. Васко Попа, Непочин-поље. Београд: Просвета, 1963, стр. 97-98.
  4. Васко Попа, Непочин-поље. Београд: Просвета, 1963, стр. 98.
  5. Миодраг Павловић, „Од камена до света“, во: Васко Попа, Непочин-поље. Београд: Просвета, 1963, стр. 9-15.
  6. Миодраг Павловић, „Од камена до света“, во: Васко Попа, Непочин-поље. Београд: Просвета, 1963, стр. 15-20.
  7. Бранко Миљковиќ, Избор. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 87-88.
  8. Tadeuš Ruževič, Izabrane pesme. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 78-79.