Јосиф Чешмеџиев

Јосиф Чешмеџиев (Скопје, 21 октомври 1890 - Софија, 28 април 1964) — македонски композитор, хорски диригент и етномузиколог од првата генерација македонски композитори, кој важи за еден од позначајните собирачи и афирматори на макдонската народна песна. За време на својот живот, тој запишал голем број македонски народни песни од кои само дел ги обработил и објавил во неколку изданија. Поголемиот фонд од неговите записи останал во ракопис, а само дел од овој богат фонд се наоѓа и во Државниот архив во Софија. Бидејќи бил еден од ретките музички образовани Македонци од минатото коишто се занимавале со собирање на македонски народни песни, неговите записи имаат многу поголеми вредности во однос на материјалите запишани од некои други собирачи, пред сè, затоа што содржат и мелографски записи направени од една личност, високо образована и докажана на повеќе полиња на музиката.[1]

Јосиф Чешмеџиев
Јосиф Чешмеџиев околу 1920-30 година.
Биографски податоци
Роден(а)21 октомври 1890
Скопје, Османлиска Империја
ПотеклоМакедонија Македонија
Починал(а)28 април 1964
Софија
ЗанимањаКомпозитор,
хорски диригент,
етномузиколог,
мелограф

ЖивотописУреди

Јосиф Чешмеџиев е роден во Скопје во свештеничка и револуционерна фамилија, на 21 октомври (од други извори 8 декември) 1890 година. Татко му, свештеникот Евтим Чешмеџиев, кој бил управител на епархија, паради неговата револуционерна дејност во 1903 година, од страна на османлиските власти, бил осуден на смрт. Учел во Скопје, Куманово, а потоа се школувал и во Солун, каде што бил ученик на познатиот музички деец Атанас Бадев, кој му го разбудил чувството за народната песна. Понатаму се школувал и во Духовната семинарија во Цариград (Истамбул). Овде, учел да свири на разни духовни инструменти кај Акзенштајн, капел-мајстор на султанскиот духовен оркестар. За време на ова школување, тој раководел со на училишниот духовен оркестар во Цариград, а во почетокот на XX век ги напишал првите музички композиции. По враќањето во Скопје, во 1908 г., раководел со голем хор и духовен оркестар составен од калфи и чираци. Следната 1909 г., се запишал на композиција на Државниот конзерваториум во Лајпциг, Германија, каде што каде што на Конзерваториумот учел композиција кај прочуените Макс Регер, Гуго Риман и С. Крел. По завршувањето на Лајпцишкиот конзерваториум во 1913 година, што се совпаднало со Првата балканска војна, и поради состојбите во Македонија, тој останал да работи како помошник капел-мајстор на Хамбуршкиот драмски театар. По враќањето од Германија, повторно поради Втората балканска војна, тој заминал во Бугарија каде што учителствувал во Видин во 1913 г., потоа во Јамбол од 1914 до 1920 г., како и во Софија во периодот од 1920 до 1927 г. и од 1930 до 1932 година.[1]

Покрај учителствувањето се занимавал и со други дејности. Така, од 1925 до 1928 година бил обрасцов (примерен) учител во Музичката академија во Бугарија. Во тој период, освен другите дејности, запишувал и народни песни, како соработник - запишувач на народни песни во одделот „Народна музика“ при Народниот етнографски музеј во Софија (1928-1931 г.). Тој пишува и во списаниетo „Устрем“ (1923 - 1926), орган на „Македонскиот младински сојуз“ во Бугарија, за во 1926 година, списанијата „Устрем“, „Независна Македонија“ и „Илинден“ да се спојат и да започне печатењето на весникот „Македонија“. Чешмеџиев е назначен за музички редактор на „Македонија“ (1925-1933 г.), кој во тоа време е еден од најтиражните и највлијателните весници на македонската емиграција во Бугарија, близок со Внатрешната Македонска Револуционерна Организација. Исто така, тој е уредник и на музичката библиотека „Пантеон“ (до 1934 г.). Ги раководел и македонскиот мешан хор „Шар“ (од 1926 г.) и мешаниот хор „Јунак“ (од 1933 г.). Остварил и широка просветна дејност во музичкото образование меѓу Турците во Бугарија. Тој патувал во Турција, Грција, Индија, Австрија, Германија, Холандија, Норвешка, Шпанија, Италија и Унгарија. Во еден прашалник, што го пополнил самиот, запишал дека ги знаел сите македонски дијалекти, дека зборувал турски, германски, италијански, а се ползувал и со латински, старогрчки, руски и црковнословенски јазик. Неговата жена имала име Христина. Членувал и во Македонскиот културно-просветен сојуз и во ОФ.[1]

Мелографски придонесУреди

Фондот на запишани песни од Јосиф Чешмеџиев се проценува на неколку илјади. Во периодот додека пишува за списанието „Устрем“, сфаќајќи го значењето на запишувањето, зачувувувањето и популаризирањето на сопствената песна, „Македонскиот младински сојуз“ во Бугарија, носи решение да се публикува зборник со македонски песни. Таа задача му ја доверува Чешмеџиев кој веќе се занимавал со собирање македонски народни песни. Тој треба да собере, одбере и да ги разработи песните кои ќе влезат во зборникот.

Чешмеџиев со радост ја прифаќа задачата и со својот другар Н. Џеров одат по селата и градовите каде собираат песни. За кратко време собираат 214 песни – бисери, кои со претходно собраните 869, потоа делумно ќе ги публикува во 1926 година, под името бугарски македонски народни песни, заради фашистичка Бугарија.

 
Збирка македонски песни издадена 1926 година, во Софија.

Во месец јуни 1924 година, со дозвола на српските власти ги посетил и населените места во Западна Македонија каде собира македонски народни песни. Во село Жировница, испрашувајќи го старото и младото месно население, тој ги запишува песните на кои наидува. Меѓу другото, Чешмеџиев случајно доаѓа до значајно откритие. Во разговорот со дедо Арсо, старецот му открива дека од тоа место потекнувал Јован Кукузел. Според Чешмеџиев, дедото му кажал дека прочуениот пејач е од нивниот сој и дека тие се далечни пра-пра-внуци. Ова откритие Чешмеџиев потоа го презентира на јавноста преку списанието „Устрем“, преку кое во 1926 година објавува и дел од собраните македонски песни.

Во предговорот на збирката „Бугарски македонски песни“, [2] во 1926 година Чешмеџиев ќе напише:

„Ние Македонците без песна не можеме. Ја сакаме, силно ја сакаме родната песна како наша, блиска, разбирлива – како јазик кој говори за нашето минато, сегашноста и крие во себе морална и духовна моќ, потребни за утрешниот ден“

Свесен за значењето на македонската народна песна Чешмеџиев во овој предговор ќе дополни:

„Ние, Македонците немаме пирамиди и сфинги, нашата таковина не е украсена со палати на материјалните паметници, но имаме нешто кое ниту вековите, ниту природните стихии, ниту демонската рака на насилниците неможат да го разурнат. Таа неискршлива сила е излеана во единствениот паметник - народната песна и игра, најбогатото и најценетото наследство што ни останало од минатиот живот и културата на Македонецот, сочувано и до денес”.

На крајот на предговорот Чешмеџиев ќе им порача на идните македонски генерации:

„Да ја пазиме и да ја пееме народната песна, зошто е сила и, додека ја пазиме, ќе живее моќниот дух на создателот и на народот.“

Од 1926 година, Јосиф Чешмеџиев раководи со македонскиот мешан хор „Шар“, а од 1933 година мешаниот хор „Јунак“. Како композитор воглавно работи во областа на хорската песна. Пишува детски и училишни песни, песни за мешан хор, прави обработки на македонски и турски песни и др. Автор е на учебници за пеење, статии за композитори и од областа на музичкиот фолклор. Јосиф Чешмеџиев кој тежнеел за независна и обединета Македонија, починал на 28 април 1964 година во Софија. Негов син е композиторот и диригент Евгениј Чешмеџиев.[3]

ТворештвоУреди

 
Јосиф Чешмеџиев (со капа во раката во средина) за време на снимањето на народни песни во Етара, 19 април 1929 г.

Чешмеџиев е забележан и како композитор, и во областа на хорската песна. Напишал поголем број детски песни, песни за мешан хор, направил обработки на македонски и турски народни песни итн. Автор е на симфонии и пиеси за оркестар, инструментални пиеси, песни за глас и пијано, масовни и естрадни песни и др. Автор е на учебници по пеење, статии за композитори од областа на музичкиот фолклор итн. За жал, неговото богато творешто, е недоволно проучено и недоволно афирмирано.[1]

Во неговото творештво спаѓаат: две опери „Тајната на Вардар“ (1918 г.), која не доживеала да биде изведена, и „Меглена“ (1924 г.), потоа три симфониски поеми во ге-мол, т.е. Симфонија №1 (1912, незав.), Симфонија №2 (1920 г.) и Симфонија №3 (1923 г.), Балет-пантомимата „50 години Прва софиска женска гимназија“ (либрето на Р. Колева), и многу други оркестарски творби, кантати, камерни творби, инструментални пиеси, уметнички соло и хорски песни и др.[1]

Музички и сценски делаУреди

ОпериУреди

  • Тајната на Вардар (1918);
  • Меглена (1924).

БалетУреди

  • Балет во пантомима „50 години Прво софиско женско средно училиште“[4]

ОркестарУреди

  • Симфонија №1 (1912 година, недовршена);
  • Симфонија II (1923);
  • 6 симфониски песни;
  • 4 претстави;
  • 7 парафрази на народни песни.

Камерна музикаУреди

  • Гудачки квартети: №14.

Вокално-инструменталноУреди

  • 6 песни за глас и пијано.

Хорска музикаУреди

  • Збирката Македонски народни песни, издадена во Бугарија, Софија, 1926 (види слика).
  • 19 за хомоген хор (1952);
  • 18 за мешан и хомоген хор (1955)
  • Илинден 1905-53: *36 револуционерни за хомоген хор (1953);
  • 14 турски песни за хомоген хор (1955).

НаводиУреди

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 „Јосиф Чешмеџиев, Македонски народни песни“, проф. др. Марко Китевски, Гирланда, 2017 г., Скопје
  2. Библиотека „Устрем“, бр. 3, Софија, 1926
  3. Енциклопедија на бугарската музичка култура, Софија 1967, стр. 453
  4. Книга Р. Колева