Пинјин (кин. 拼音, пинјин: pīnyīn; [pʰín ín]) — официјален систем на транскрипција на кинеските знаци на латиница во Кина, Малезија, Сингапур и Тајван, а се користи и нашироко во целиот свет.[1] Честопати наоѓа примена и како помагало за изучување на кинескиот јазик, за претставување на кинески имиња и поими во други земји, но и како метод за внесување на кинеските знаци кај сметачите.

Пинјин
Кинески 拼音
Шема на кинеската фонетска азбука
Традиционално 漢語拼音方案
Упростено 汉语拼音方案

Автор на системот е Џоу Јоугуанг (р. 1906) кој го осмислил во првобитна верзија кога претседавал со комитетот посветен на романизација во рамките на владата на НР Кина во 1950-тите.[2][3] Владата го објавила системот во 1958 и оттогаш неколкупати е преработен.[4] Во 1982 пинјинот го прифатила и Меѓународната организација за стандардизација како меѓународен стандард ISO 7098.[5] Во 2009 Тајван го усвоил системот како официјален, каде се нарекува „Нов фонетски систем“.[6][7]

Пинјин е една од двете појдовни азбуки преку кои е добиена македонската транскрипција на кинескиот јазик (другата е Вејд-Џајлс).

Примена

уреди

Пинјин ги заменил постарите системи на романизација како Вејд-Џајлс (1859; измен. 1892) и Поштенскиот систем на романизација и го заменил џујин како фонетски метод на јазична настава во Кина. Меѓународната организација за стандардизација (ISO) го прифатила како светски стандард во 1982 (ISO 7098:1982, потоа ISO 7098:1991); а ООН го направиле истото во 1986.[8] По ова, системот го усвоиле и владата на Сингапур, Конгресната библиотека на САД, и Американското библиотекарско здружение, како и многу други меѓународни установи.[9]

Системот наоѓа примена и како лесен начин на внесување на кинески знаци кај сметачите.

 
Гесло во училиште што ги советува учениците да зборуваат путунгхуа. Под знаците стои пинјин, но без тонски знаци.

Децата на училиште и дома учат пинјин и така ги поврзуваат зборовите што веќе ги знаат или нови зборови во наставата.[1][10]

Истото важи и во наставата на кинески јазик за странци, каде пинјин се користи како помагало за учење на гласовите и зборовите, заедно со кинеските знаци („ханце“).

Преглед

уреди
 
Патен знак во покраината Хубеј: текстот е напишан со кинески букви и проследен со пинјин

Во системот пинјин, некои букви гласовно не одговараат на вообичаените гласови на латиницата во европските јазици.

Изговорот и пишувањето на кинескиот збор се дава во два дела: почеток и рима, а не буква по буква. Почетоците се првите согласки, а римите се сите можни комбинации на средишта (полусамогласки што доаѓаат пред самогласката), јадрената самогласка и завршеток (или „кода“, завршна самогласка или согласка).

Почеток и рима

уреди

За разлика од европските јазици, фундаменталните елементи не се поединечни букви, туку групи од букви – почетоци (声母, shēngmǔ) и рими (韵母, yùnmǔ). Секој мандарински слог може да се запише со еден почеток проследен од една рима (освен во случај на посебниот слог er и кога завршното -r се смета за дел од слог).

Иако најмногу почетоци содржат согласка, римите не секогаш се прости самогласки, особено кај сложените рими (复韵母, fuyunmu), т.е. кога пред римата стои „средиште“. На пример, средиштата [i] и [u] се изговараат со така тесни отвори на почетокот на римата, што некои говорници (особено кога настапуваат или пеат) го изговараат (衣, „облека“, правилен изговор: /i/) како /ji/, wéi (围, „опкружува“, правилен изговор: /uei/) како /wei/ или /wuei/. Честопати овие средишта не се сметаат за дел од римите, туку како посебни единици. По тоа се раководи и следнава табела.

Почетоци

уреди

Се секој квадрат, првиот ред е изговор по МФА, а вториот е пинјин.

Двоуснени Уснено-
забни
Венечни Свиени Венечно-
преднонепчени
Предно-
непчени
Задно-
непчени
Избувни [p]
b
[pʰ]
p
[t]
d
[tʰ]
t
[k]
g
[kʰ]
k
Носни [m]
m
[n]
n
Слеани [ts]
z
[tsʰ]
c
[tʂ]
zh
[tʂʰ]
ch
[tɕ]
j
[tɕʰ]
q
Струјни   [f]
f
[s]
s
[ʂ]
sh
[ɕ]
x
[x]
h
Течни [l]
l
[ɻ~ʐ]1
r
Полусамогласка       [j]2  или [ɥ]3
y  
[w]2
w

1 /ɻ/ може фонетски да биде [ʐ] (звучна свиена шушкава согласка). Овој изговор зависи од говорникот и не претставува друга фонема.
2 буквите „w“ и „y“ не се наведени во табелата на почетоци во официјалниот систем на пинјин. Се користат како правописна конвенција за средиштата „i“, „u“ и „ü“ кога нема почеток. Кога „i“, „u“ и „ü“ се рими и нема почеток, тогаш се пишуваат како „yi“, „wu“ и „yu“.
3 „y“ се изговара како [ɥ] (уснено-преднонепчена приближна согласка) кога стои пред „u“.

Прифатениот редослед (со исклучок на w и y) изведен од системот џујин е следниов:

b p m f d t n l g k h j q x zh ch sh r z c s

Рими

уреди
Стандардни кинески самогласки (со МФА и пинјин)
Предни Средни Задни
Затворени
 
i • y (ü)
ɨ (i)
u


ɤ (e) • o
ɚ (er)


ɛ (ê)


a
Полузатворени
Полуотворени
Отворени


Во секоја ќелија на табелата е наведен прво изговорот по МФА, во вториот ред стои пинјин во самостоен (беспочеточен) облик, а пак во третиот ред е пинјин во комбинација со почеток. На табелава наведени сите можни рими во кинескиот јазик, освен оние што трпат еризација (-r).1 Можете да слушнете и звучни снимки римите Архивирано на 9 јануари 2011 г..

Единствените согласки што стојат на крајот слогот во стандардниот кинески јазик се -n и -ng, како и -r, кој принадлежи на граматичка наставка. Секој слог што завршува на некоја друга согласка е или од немандаринско потекло (од кантонски или малцинските јазици), или се работи за некоја друга романизација (каде тоновите се претставуваат со завршни самогласки).

Рима Завршеток
/i/ /u/ /n/ /ŋ/
Средиште [ɨ]

-i
[ɤ]
e
-e
[a]
a
-a
[ei̯]
ei
-ei
[ai̯]
ai
-ai
[ou̯]
ou
-ou
[au̯]
ao
-ao
[ən]
en
-en
[an]
an
-an
[ʊŋ]

-ong
[əŋ]
eng
-eng
[aŋ]
ang
-ang
/i/ [i]
yi
-i
[i̯e]
ye
-ie
[i̯a]
ya
-ia
[i̯ou̯]
you
-iu
[i̯au̯]
yao
-iao
[in]
yin
-in
[i̯ɛn]
yan
-ian
[i̯ʊŋ]
yong
-iong
[iŋ]
ying
-ing
[i̯aŋ]
yang
-iang
/u/ [u]
wu
-u
[u̯o]
wo
-uo 3
[u̯a]
wa
-ua
[u̯ei̯]
wei
-ui
[u̯ai̯]
wai
-uai
[u̯ən]
wen
-un
[u̯an]
wan
-uan
[u̯əŋ]
weng
 
[u̯aŋ]
wang
-uang
/y/ [y]
yu
2
[y̯e]
yue
-üe 2
[yn]
yun
-ün 2
[y̯ɛn]
yuan
-üan 2

1 [ɐɚ̯] се пишува er. Пинјин нема посебен правопис за другите рими што ги образува наставката -r. Наставката -r едноставно се додава на римата, без оглед на промените во звучноста што може да се јават.
2 „ü“ се пишува како „u“ по j, q, x и y.
3 „uo“ се пишува како „o“ по b, p, m и f.

Технички, i, u, ü без самогласки по нив се рими, а не средишта, па затоа ги преземаат тонските знаци. Покрај ова, ê [ɛ] (欸, 誒) и слоговните носовки m (呒, 呣), n (嗯, 唔), ng (嗯, 𠮾) се користат како извици.

Изговор на почетоците

уреди
Пинјин МФА Мак. транскр.
b [p] п
p [] п
m [m] м
f [f] ф
d [t] т
t [] т
n [n] н
l [l] л
g [k] к
k [] к
h [x] х
j [] ѓ
q [tɕʰ] ќ
x [ɕ] сј
zh [] џ
ch [tʂʰ] ч
sh [ʂ] ш
r [ʐ], [ɻ] ж, р
z [ts] ѕ
c [tsʰ] ц
s [s] с
y [j], [ɥ] ј
w [w] в
' [.], [], [ɰ] нов слог*
v [v] [11]
* Белешка за апострофот

Апострофот (') се користи пред слог што почнува со самогласка (a, o, or e) во повеќесложен збор каде слогот не го започнува зборот (најчесто се реализира како [ɰ]), освен ако слогот стои веднаш по црта или тире.[12] Ова има за задача да спречи забуна, како во примерот Xi'an (градот Сиан), кој се состои од двата слога xi („西“) и an („安“), наспроти зборови како xian („先“ = сјуен) кои се едносложни.

Изговор на римите

уреди

Ова е список на рими во стандардниот кинески, со исклучок на оние што завршуваат на -r.

Дадена рима се пронаоѓа вака:

  1. Со отстранување на почетната согласка. Zh, ch, и sh се сметаат за почетни согласки.
  2. Со менување на почетокот w во u и почетокот y во i. За weng, wen, wei, you, погледајте ong, un, ui, iu.
  3. За u по j, q, x, или y, погл. ü.
Пинјин МФА Облик со нулти почеток Мак. транскр.
-i [ɨ] [13]
a [a] a а
e [ɤ], [ə] e е
ai [æi̯] ai ај
ei [ei̯] ei еј
ao [ɑu̯] ao ао
ou [ou̯] ou оу
an [æn] an ан
en [ən] en ен
ang [ɑŋ] ang анг
eng [əŋ] eng енг
ong [ʊŋ] венг
er [ɐɚ̯] er ар
Рими што почнуваат на i- (y-)
i [i] yi ји
ia [i̯a] ya ја
ie [i̯e] ye
iao [i̯ɑu̯] yao јао
iu [i̯ou̯] you ју
ian [i̯ɛn] yan јен
in [in] yin јин
iang [i̯ɑŋ] yang јанг
ing [i̯əŋ] ying јинг
iong [i̯ʊŋ] yong јунг
Рими што почнуваат на u- (w-)
u [u] wu ву
ua [u̯a] wa ва
uo, o [u̯o] wo во
uai [u̯æi̯] wai вај
ui [u̯ei̯] wei веј
uan [u̯æn] wan ван
un [u̯ən] wen вен
uang [u̯ɑŋ] wang ванг
[u̯əŋ] weng венг
Рими што почнуваат на ü- (yu-)
u, ü [y] (  слушнете) yu ји
ue, üe [y̯e] yue јуе
uan [y̯ɛn] yuan јуен
un [yn] yun јин
Извици
ê [ɛ] е
o [ɔ] о
io [i̯ɔ] јо

Тонови

уреди
 
Графичка претстава на промените на четирите тона

Пинјин користи и дијакритики за да ги означи четирите тона во мандаринскиот јазик. Стојат како надредени знаци врз буквата што го претставува јадрото, освен ако таа буква недостасува.

  1. Првиот тон (рамен или висок тон) се претставува со горна црта позната и како макрон (ˉ):

    ā (ɑ̄) ē ī ō ū ǖ Ā Ē Ī Ō Ū Ǖ
  2. Вториот тон (растечки тон) се претставува со остар акцент (ˊ):

    á (ɑ́) é í ó ú ǘ Á É Í Ó Ú Ǘ
  3. Третиот тон (паѓачко-растечки тон) се претставува со ченгелче (ˇ) како кај српскохрватската латиница.

    ǎ (ɑ̌) ě ǐ ǒ ǔ ǚ Ǎ Ě Ǐ Ǒ Ǔ Ǚ
  4. Четвртиот тон (паѓачки тон) се претставува со тежок акцент (ˋ):

    à (ɑ̀) è ì ò ù ǜ À È Ì Ò Ù Ǜ
  5. Петтиот тон (неутрален тон) се претставува со нормална самогласка, без никаков надреден знак:

    a (ɑ) e i o u ü A E I O U Ü

Упростени знаци:

() () () () (·ma)

Традиционални знаци:

() () () () (·ma)

Зборовите се „мајка“, „коноп“, „коњ“, „укорува“ и прашална честичка.

Бројки наместо тонски знаци

уреди

Пред времето на сметачите, машините за пишување обично немале надредени знаци, па затоа тоновите се претставувале со тонски броеви на крајот од секој слог. На пример, tóng се пишува tong2. Броевите го следат горенаведениот редослед на тоновите, освен неутралниот тон, кој или нема бројка, или има 0 или 5.

Тон Тонски знак Тонски број Пример со
тонски знак
Пример со
тонски број
МФА
Прв горна црта ( ¯ ) 1 ma1 mɑ˥
Втор остар акцент ( ´ ) 2 ma2 mɑ˧˥
Трет ченгелче ( ˇ ) 3 ma3 mɑ˨˩˦
Четврт тежок акцент ( ` ) 4 ma4 mɑ˥˩
Неутрален без знак
или средна точка пред слогот (·)
без број
5
0
ma
·ma
ma
ma5
ma0

Табела на споредба со други транскрипции

уреди
Самогласки a, e, o, i
МФА a ɔ ɛ ɯɤ æi ei ɑu ou æn ən ɑŋ əŋ ɐɚ i ie iou iɛn in iəŋ
Пинјин a o ê e ai ei ao ou an en ang eng er yi ye јоу yan yin ying
Тунгјунг-пинјин a o e e ai ei ao ou an en ang eng er yi ye you yan yin ying
Вејд-Џајлс a o eh o/ê ai ei ao ou an ên ang êng êrh i yeh yu yen yin ying
}ујин ㄧㄝ ㄧㄡ ㄧㄢ ㄧㄣ ㄧㄥ
Мак. транск. а о е е ај еј ао оу ан ен анг енг ар ји је јоу јен јин јинг
пример
Самогласки u, y
МФА u uo uei uən uəŋ ʊŋ y ye yɛn yn iʊŋ
Пинјин wu wo/o wei wen weng ong yu yue yuan yun yong
Тунгјунг-пинјин wu wo/o wei wun wong ong yu yue yuan yun yong
Вејд-Џајлс wu wo/o wei wên wêng ung yüeh yüan yün yung
Ѓујин ㄨㄛ/ㄛ ㄨㄟ ㄨㄣ ㄨㄥ ㄩㄝ ㄩㄢ ㄩㄣ ㄩㄥ
Мак. транск. ву во/о веј вен венг унг ји јуе јуен јин јунг
пример


Нешушкави согласки
МФА puo m fəŋ tiou tuei tuən ny ly kɯɤɻ xɯɤ
Пинјин bo p m feng diu dui dun t ger k he
Тунгјунг-пинјин bo p m fong diou duei dun t nyu lyu ger k he
Вејд-Џајлс po p' m fêng tiu tui tun t' kêrh k' ho
Ѓујин ㄅㄛ ㄈㄥ ㄉㄧㄡ ㄉㄨㄟ ㄉㄨㄣ ㄋㄩ ㄌㄩ ㄍㄜㄦ ㄏㄜ
Мак. транск. бо п м фенг диу дуј дун т ни ли гар к хе
пример 歌儿
Шушкави согласки
МФА tɕiɛn tɕiʊŋ tɕʰin ɕyɛn ʈʂɯɤ ʈʂɨ ʈʂʰɯɤ ʈʂʰɨ ʂɯɤ ʂɨ ʐɯɤ ʐɨ tsɯɤ tsuo tsɨ tsʰɯɤ tsʰɨ sɯɤ
Пинјин jian jiong qin xuan zhe zhi che chi she shi re ri ze zuo zi ce ci se si
Тунгјунг пинјин jian jyong cin syuan jhe jhih che chih she shih re rih ze zuo zih ce cih se sih
Вејд-Џајлс chien chiung ch'in hsüan chê chih ch'ê ch'ih shê shih jih tsê tso tzŭ ts'ê tz'ŭ szŭ
Ѓујин ㄐㄧㄢ ㄐㄩㄥ ㄑㄧㄣ ㄒㄩㄢ ㄓㄜ ㄔㄜ ㄕㄜ ㄖㄜ ㄗㄜ ㄗㄨㄛ ㄘㄜ ㄙㄜ
Мак. транск. ѓен ѓунг ќин сјуен џе џе че че ше ше же же ѕе ѕуо ѕе це це се се
пример
Тонови
МФА ma˥˥ ma˧˥ ma˨˩˦ ma˥˩ ma
Пинјин ma
Тунгјунг пинјин ma
Вејд-Џајлс ma1 ma2 ma3 ma4 ma0
Џујин ㄇㄚ ㄇㄚˊ ㄇㄚˇ ㄇㄚˋ ㄇㄚ・
пример (трад/упр) 媽/妈 麻/麻 馬/马 罵/骂 嗎/吗

Поврзано

уреди

Наводи

уреди
  1. 1,0 1,1 Snowling, Margaret J.; Hulme, Charles (2005). The science of reading: a handbook. Blackwell handbooks of developmental psychology). 17. Wiley-Blackwell. стр. 320–22. ISBN 1405114886.
  2. „Father of pinyin“. China Daily. 26 март 2009. Посетено на 12 јули 2009. Reprinted in part as Simon, Alan (21–27 јануари 2011). „Father of Pinyin“. China Daily Asia Weekly. Hong Kong. Xinhua. стр. 20.CS1-одржување: датумски формат (link)
  3. „Zhou Youguang“. China Digital Times. China.
  4. „Pinyin celebrates 50th birthday“. Xinhua News Agency. 11 февруари 2008. Посетено на 20 септември 2008.
  5. „ISO 7098:1982 – Documentation – Romanization of Chinese“. Посетено на 1 март 2009.
  6. „Hanyu Pinyin to be standard system in 2009“. Taipei Times. 18 септември 2008. Посетено на 20 септември 2008.
  7. „Government to improve English-friendly environment“. The China Post. 18 септември 2008. Архивирано од изворникот на 2008-09-21. Посетено на 20 септември 2008.
  8. Lin Mei-chun (8 октомври 2000). „Official challenges Romanization“. Taipei Times.
  9. Ao, Benjamin (1 декември 1997). „History and Prospect of Chinese Romanization“. Chinese Librarianship: an International Electronic Journal. Internet Chinese Librarians Club (4). ISSN 1089-4667. Посетено на 20 септември 2008.
  10. R.F. Price (2005). Education in Modern China. Volume 23 of "China : history, philosophy, economics" (2, illustrated. изд.). Routledge. стр. 123. ISBN 0415361672.
  11. не се користи, резервиран е за говорен кинески и малцинските јазици.
  12. „Апострофи во пинјин: кога и каде се користат“. (англиски)
  13. -i означува брмчливо продолжение на согласката по z-, c-, s-, zh-, ch-, sh- и r-.

Надворешни врски

уреди