Отвори го главното мени

Обична коприва

вид растение
Коприва
Brennnessel 1.JPG
Urtica dioica subsp. dioica
Научна класификација
Царство: Plantae
Оддел: Magnoliophyta
Класа: Magnoliopsida
Ред: Rosales
Семејство: Urticaceae
Род: Urtica
Вид: U. dioica
Биномен назив
Urtica dioica
L.

Обична коприва (лат. Urtica dioica) — тревнo повеќегодишнo цветнo растениe од семејството Urticaceae. Потекнува од Европа, умерена Азија и западна Северна Африка,[1] а сега го има низ целиот свет, вклучувајќи ги и Нов Зеланд[2] и Северна Америка.[3][4] Видот е поделен на шест подвидови, од кои пет имаат многу шупливи влакна наречени трихоми на лисјата и стеблата, кои делуваат како хиподермични игли, инјектираат хистамин и други хемикалии кои создаваат зачудувачка сензација по контакт („контакт уртикарија“ — облик на контактен дерматитис).[5][6] Растението има долга историја на употреба во традиционалната медицина, како храна, чај и текстилна суровина во античките општества.[7]

ОписУреди

 
Urtica dioica од книгата Флора на Германија, Австрија и Швеиз, 1885 година

Urtica dioica е диоезик, тревно, повеќегодишно растение, од 1 до 2 метри високо во текот на летото, и умира на земја во зима.[3] Има широко распространети ризоми и столони, кои се светло жолти, како и корените. Меките, зелени лисја се долги од 3 до 5 сантиметри. Листовите и стеблата се многу влакнести, а кај повеќето подвидови влакненцата се боцкави (трихоми или шпикули), чии врвови излегуваат при допирање, трансформирајќи го влакното во игла која може да инјектира неколку хемикалии што предизвикуваат болен убод или парестезија.

ТаксономијаУреди

Таксономијата на видовите Уртика не е јасна, а постарите извори користат различни систематски имиња за овие растенија. Порано, биле признати повеќе видови отколку што сега се прифаќаат. Сепак, опишани се најмалку шест јасни подвидови на U. dioica.

ЖивеалиштеУреди

Копривата се смета дека потекнува од Европа, умерена Азија и западна Северна Африка.[1] Изобилно ја има во северна Европа и поголемиот дел од Азија, а обично расте во селата. Помалку е распространета во јужна Европа и северна Африка, каде е ограничена поради потребата за влажна почва, но сепак е честа појава. Денес ја има во многу други делови од светот. Во Северна Америка, таа е широко распространета во Канада и САД, каде ја има во секоја провинција и држава освен на Хаваи, а може да се најде и во најсеверниот дел на Мексико. Расте во изобилство на северозападниот дел на Пацификот, особено на места каде што годишните врнежи од дожд се големи. Европските подвидови се донесени во Австралија, Северна Америка и Јужна Америка.[8][9]

Во Европа, копривите се поврзани со човечките живеалишта. Присуството на коприви може да укаже на локацијата на долго напуштен објект, а исто така може да укаже на плодност на почвата.[10] Човечкиот и животинскиот отпад може да бидат одговорни за покачено ниво на фосфат[11] и азот во почвата, кои обезбедуваат идеално опкружување за копривите.

ЕкологијаУреди

Копривите се исклучиво храна за ларвите од неколку видови на пеперуги, како пеперутка паун и коприварка. Исто така, ја јадат ларви на некои молци. Коренот понекогаш го јадат ларвите на молецот Hepialus humuli.

Коприва расте на емста каде има влага, но ја има и на ливади. Иако е хранлива, таа не ја јадат дивите животни или добитокот. Се шири преку семето, а исто така и со ризоми, и често е во можност да преживее оган и повторно да се појави брзо по пожарот.[12]

Механизам и лекување на коприваУреди

 
Младите лисја се јадат и можат да се користат како додаток со зеленчук
 
Детал од одбранбените влакна
 
Рака со дерматитис од коприва

Копривата го произведува својот воспалителен ефект врз кожата (убод, чувство на печење што честопати се нарекува „контактна уртикарија“) со тоа што ќе ја боцне кожата преку трихоми – предизвикувајќи механичка иритација – и со биохемиски надразнувачи, како што се хистамин, серотонин и холин, меѓу другите хемикалии.[5][13][14][15][16] Лековите против чешање, обично во форма на креми кои содржат антихистаминици или хидрокортизон, можат да обезбедат ослободување од дерматит од коприва. Терминот, контактна уртикарија, има поширока употреба во дерматологијата, вклучува дерматитис предизвикан од разни иританси на кожата и патогени.[17]

УпотребаУреди

Копривата има вкус сличен на спанаќот измешан со краставица кога се готви, и е богат со витамини А и Ц, железо, калиум, манган и калциум. Младите растенија биле собирани од домородните Американци и користени како храна на пролет, кога другите прехранбени растенија сè уште не се изникнати. Потопувањето на копривите во вода при готвењето ги отстранува хемикалиите од растението, па може да се јадат без повреди. Листовите исто така се сушат и потоа може да се користат за билен чај, како што може да се направи и со цветот од коприва.

Копривите понекогаш се користи при производство на сирење, на пример за ароматизирање на сорти на Гоуда.[18]

Копривата се користи како фил за полнење на тесто за бурек, и разни други видови на пити.

Во Велика Британија, годишното Светско првенство за јадење коприва привлекува илјадници луѓе во Дорсет, каде конкурентите се обидуваат да јадат што е можно повеќе жива коприва. На натпреварувачите им се даваат 60 сантиметри стебло од растението, од кое ги кинат лисјата и ги јадат. Кој ќе изеде најмногу листови од коприва во одредено време, е победник. Натпреварот постои од 1986 година, кога двајца соседи земјоделци се обиделе да решат спор за тоа кој има најлоша наезда на коприви.[19][20]

Копривата се користи во традиционалната медицина како чај или свежи лисја за лекување на нарушувања на бубрезите и уринарниот тракт, гастроинтестиналниот тракт, локомоторен систем, кожата, кардиоваскуларниот систем, против крварење, грип, ревматизам и гихт.[21]

Хранлива содржинаУреди

Свежите лисја содржат приближно 82,4% вода, 17,6% сува материја, 5,5% протеини, 0,7 до 3,3% маснотии и 7,1% јаглени хидрати.[22] Зрелите лисја содржат околу 40% Алфа- линоленска киселина, и омега-3 киселина.[23] Семето содржи многу повеќе масна киселина од лисјата.

ГрадинарствоУреди

Копривата има голем број други намени во зеленчуковата градина, вклучувајќи го и потенцијалот за поттикнување на корисни инсекти. Бидејќи копривата расте во богати почви со фосфор и азот, растот на коприви е показател дека една област е плодна (особено богата со фосфати и нитрати), а со тоа е индикатор за квалитетот на почвата.[24][25]

Копривата содржи азотни соединенија, така што се користи како активатор за компост[26] или може да се користи за правење течно ѓубриво, кое иако содржи малку фосфат, корисно е за снабдување со магнезиум, сулфур и железо.[27][28] Копривата е исто така едно од ретките растенија што можат да толерираат и цветаат во почви богати со измет од живина.

НаводиУреди

  1. 1,0 1,1 Urtica dioica L.. Plants of the World Online. Royal Botanic Gardens, Kew. конс. 2018-11-14. 
  2. „Stinging nettles“. Ministry of Health. 18 September 2014. конс. 4 May 2019. 
  3. 3,0 3,1 „Urtica dioica - L“. Plants for a Future. 2012. конс. 23 April 2018. 
  4. „Burning & Stinging Nettles“. University of California. конс. 21 September 2013. 
  5. 5,0 5,1 „Nettles“. Drugs.com. 2009. конс. 23 April 2018. 
  6. Per Brodal (2010). The Central Nervous System: Structure and Function. Oxford University Press US. стр. 170. ISBN 978-0-19-538115-3. https://books.google.com/books?id=iJjI6yDNmr8C&pg=PA170. посет. 22 септември 2010 г. 
  7. Lukešová, Hana (јуни 2017 г). Identifying plant fibre textiles from Norwegian Merovingian Period and Viking Age graves: The Late Iron Age Collection of the University Museum of Bergen. „Journal of Archaeological Science: Reports“ том  13: 281–285. doi:10.1016/j.jasrep.2017.03.051. 
  8. „Species: Urtica dioica“. United States Forest Service. конс. 21 September 2013. 
  9. „Stinging Nettle“. Ohio Agricultural Research and Development Center, Ohio State University. конс. 21 September 2013. 
  10. „Nettles: Bad guys come good“. The Daily Telegraph. конс. 21 февруари 2019. 
  11. Smith, Paul L. (2012). Indicator Plants: Using Plants to Evaluate the Environment. стр. 47. 
  12. Carey, Jennifer H. (1995). „Urtica dioica“. Fire Effects Information System, [Online]. 
  13. Cummings, Alexander J; Olsen, Michael. Mechanism of Action of Stinging Nettles. „Wilderness & Environmental Medicine“ том  22 (2): 136–139. doi:10.1016/j.wem.2011.01.001. PMID 21396858. 
  14. Nettle (Stinging). Wildflowerfinder.org.uk. Retrieved on 3 July 2012.
  15. Louis J. Casarett; Curtis D. Klaassen; John Doull (2008). Casarett and Doull's toxicology: the basic science of poisons. McGraw-Hill Professional. стр. 1104–. ISBN 978-0-07-147051-3. https://books.google.com/books?id=4yi7-j48uhIC&pg=PA1104. посет. 22 септември 2010 г. 
  16. Michael I. Greenberg (4 June 2003). Occupational, industrial, and environmental toxicology. Elsevier Health Sciences. стр. 180–. ISBN 978-0-323-01340-6. https://books.google.com/books?id=NnZ23IqU4SoC&pg=PA180. посет. 22 септември 2010 г. 
  17. Adisesh, A; Robinson, E; Nicholson, P.J; Sen, D; Wilkinson, M; Standards of Care Working Group. U.K. Standards of care for occupational contact dermatitis and occupational contact urticaria. „British Journal of Dermatology“ том  168 (6): 1167–1175. doi:10.1111/bjd.12256. PMID 23374107. 
  18. „Gouda Cheese with Stinging Nettles: Cooking Terms“. RecipeTips.com. конс. 5 јули 2010. 
  19. World nettle eating championships“, BBC News, 17 јуни 2005.
  20. Langley, William. (14 June 2009) World Stinging Nettle Eating Championship attracts record crowd. The Daily Telegraph (London). Retrieved on 3 July 2012.
  21. Vogl, Sylvia; Picker, Paolo; Mihaly-Bison, Judit; Fakhrudin, Nanang; Atanasov, Atanas G; Heiss, Elke H; Wawrosch, Christoph; Reznicek, Gottfried; и др.. Ethnopharmacological in vitro studies on Austria's folk medicine—An unexplored lore in vitro anti-inflammatory activities of 71 Austrian traditional herbal drugs. „Journal of Ethnopharmacology“ том  149 (3): 750–771. doi:10.1016/j.jep.2013.06.007. PMID 23770053. 
  22. Lutomski, Jerzy; Speichert, Henryk. Die Brennessel in Heilkunde und Ernährung (на de). „Pharmazie in Unserer Zeit“ том  12 (6): 181–186. doi:10.1002/pauz.19830120602. 
  23. Guil-Guerrero, J.L; Rebolloso-Fuentes, M.M; Isasa, M.E.Torija. Fatty acids and carotenoids from Stinging Nettle (Urtica dioica L.). „Journal of Food Composition and Analysis“ том  16 (2): 111–119. doi:10.1016/S0889-1575(02)00172-2. 
  24. „Indicator Weeds and Soil Conditions at“. Garden-helper.com. конс. 5 July 2010. 
  25. „virtual-herb-walk“. Herbalpractitioner.com. конс. 5 July 2010. 
  26. h2g2 – Stinging Nettles“, BBC DNA.
  27. Pears, Pauline, et al. HDRA Encyclopedia Of Organic Gardening, p. 207, Dorling Kindersley Ltd, London, 2005.
  28. „Compost Teas vs Other Teas and Extracts“. Ciwmb.ca.gov. конс. 5 July 2010. 

ЛитератураУреди

  • Elliott, C.. Rash Encounters. „Horticulture“ том  94: 30. 
  • Schofield, Janice J. (1998). Nettles
  • Thiselton-Dyer, T. F., (1889). The Folk-Lore of Plants.
  • Glawe, G. A. (2006). Sex ratio variation and sex determination in Urtica diocia. ISBN 90-6464-026-2

Надворешни врскиУреди