Тиса

река во Европа
colspan=2 style="text-align: center; background-color: transparent; text-align:center; border: 1px solid red;" | Европска тиса
Taxus baccata MHNT.jpg
изданак европске тисе са семенима
colspan=2 style="text-align: center; background-color: transparent; text-align:center; border: 1px solid red;" | Научна класификација
Царство: -{Plantae}-
Оддел: -{Pinophyta}-
Класа: -{Pinopsida}-
Ред: -{Pinales}-
Семејство: -{Taxaceae}-
Род: -{Taxus}-
Вид: -{T. baccata}-
colspan=2 style="text-align: center; background-color: transparent; text-align:center; border: 1px solid red;" | Биномен назив
-{Taxus baccata}-
-{L.}-
Ареал врсте:[2]     аутохтона     уведена
Европска тиса
изданак европске тисе са семенима
Научна класификација
Царство:
Дивизија:
Класа:
Ред:
Породица:
Род:
Врста:
Биномно име


Ареал врсте:[3]Страницата Предлошка:Legend/styles.css нема содржина.
  аутохтона
Страницата Предлошка:Legend/styles.css нема содржина.
  уведена

Тиса ( латински: Taxus baccata) е дрвенест зимзелен вид на четинари од родот Тиса. Природниот ареал на распространетост ги опфаќа западна, средна и јужна Европа, северозападна Африка и југозападна Азија до северен Иран.[4] Во Србија се среќава на Златибор, Копаоник, во Ѓердапската клисура.[5] Поради занмливата форма на круната и долговечноста, тиса е дел од фолклорот на различни народи, како и нивната народна медицина. Во парковите широко се одгледува и може да расте во многу различни услови - во сенка и на многу отворени положби, на длабока и богата, но и на плитка и сиромашна почва.[6]

Стебло на тиса
Европска тиса во форма на грмушка
Taxus baccata MHNT seed.jpg

ОписУреди

Европската тиса по форма е грмушка до средна високо дрво, високо до 20 см. Нејзиното стебло е со неправилна форма, до 1 во дијаметар, со широка пирамидална круна. Кората е тенка, има црвено-кафеава боја. Иглолистите (листовит) се распоредени во форма на чешел по гранките, а на врвот нагло се зашилени, долги до 3 и широки до 2,5, сплоснати. Тиса е голосеменка, па поради тоа нема цветови и плодови. Тиса е дводомно растение[7], при размножување користи еднополови шишарки. Семето е сјајно, со темно кафеава боја, опкружено со силно црвен арилус. Со исклучок на арилусот, целото растение содржи алкалоиден таксин, кој е исклучително отровен.[8] Расте бавно и претставува долговечен вид, може да доживее 2.000-4.000 години.

Дрвото од тиса е тврдо, цврстопати и еластично. Тешко се дели, но површината многу добро се обработува. Најчесто се користи во уметничкото столарство и резбарење, за столбови, изработка на дрвени садови и прибор за јадење. Некогаш неговото дрво се користело за бродоградба и за изработка на чешми на буриња. Се смета дека масовното сечење и употребата на тисата, како и народните верувања во нејзината заштитна моќ, речиси придонеле за нејзиното истребување. Денес тисата е законски заштитен вид.

Народното верување вели дека тисата штити од лошите духови, па на местата каде што растела, луѓето го шиеле нејзиното дрво во облека или го носеле обесено околу вратот во фрма на крстенце. Од тисиното дрво изработувале употребни (лажици и стапчиња) и украсни (ѓердани) предмети. Магичната моќ на тисата се објаснувала со нејзината долговечност.[9]



ПоврзаноУреди

  • Споменик на природата Две илјади катедрали
  • Најдобрите дрвја во светот

ЛитератураУреди

  • Rushforth, K. (1999). Trees of Britain and Europe. Collins. ISBN 978-0-00-220013-4.
  • Бенхам, СЕ, Хјустон Дурант, Т., Кадуло, Г., де Риго, Д., 2016 година. „ Taxus baccata во Европа: дистрибуција, живеалиште, употреба и закани“. Во: Сан-Мигел-Ајанц, Ј., де Риго, Д., Кадуло, Г., Хјустон Дурант, Т., Маури, А. ), „ Европски атлас на шумски видови дрвја “. Објавување Исклучено. ЕУ, Луксембург, стр. e015921 +
  • Шилиќ Ч. 1990 година Атлас на дрвја и грмушки (IV издание). Сараево, Белград: ИП „Свјетлост“, Институт за учебници и наставни средства Сараево, Институт за учебници и наставни средства Белград. Стр. 31.

Надворешни врскиУреди

  1. 1,0 1,1 Farjon, A. (2013). Taxus baccata. The IUCN Red List of Threatened Species. IUCN. 2013: e.T42546A117052436. doi:10.2305/IUCN.UK.2013-1.RLTS.T42546A2986660.en. Посетено на 14. 12. 2017.. Проверете ги датумските вредности во: |access-date= (help) Грешка во наводот: Неважечка ознака <ref>; називот „iucn_status“ е зададен повеќепати со различна содржина.
  2. Benham, S. E. et al., 2016. "Taxus baccata in Europe: distribution, habitat, usage and threats." pp. e015921+
  3. Benham, S. E. et al., 2016. "Taxus baccata in Europe: distribution, habitat, usage and threats." pp. e015921+
  4. Rushforth K. (1999). Trees of Britain and Europe.
  5. „Taxus baccata tisa“. Архивирано од изворникот на 22. 05. 2013. Посетено на 29. 04. 2013. Проверете ги датумските вредности во: |accessdate=, |archive-date= (help)
  6. „Зелена Србија-Календар биљака“. Архивирано од изворникот на 26. 04. 2013. Посетено на 29. 04. 2013. Проверете ги датумските вредности во: |accessdate=, |archive-date= (help)
  7. Дводоме биљке су оне које имају искључиво једнополне цветове, али се мушки налазе на једној, а женски на другој биљци.
  8. Šilić Č. 1990. „Atlas drveća i grmlja” (IV izdanje). стр. 31.
  9. „Календар биљака“. Архивирано од изворникот на 21. 12. 2013. Посетено на 29. 04. 2013. Проверете ги датумските вредности во: |accessdate=, |archive-date= (help)