Побарувачка

Побарувачката го претставува количеството на еден производ што потрошувачот сака да го купи по различни цени при непроменети останати фактори. Односот меѓу количеството производи што сакада ги купи потрошувачот по различни цени се нарекува функција на побарувачката или крива на побарувачката.

Теорија на побарувачката на потрошувачотУреди

Според Алфред Маршал, побарувачката на потрошувачите го претставува крајниот регулатор на целокупната побарувачка.[1]

Корист и маргинална користУреди

Основа на теоријата на потрошувачката е анализата на користа (ползата) на потрошувачот. Во тој поглед, иако желбите на потрошувачот не можат директно да се измерат, сепак тие се мерат преку цената која е подготвен да ја плати потрошувачот за да задоволи одредена желба. Вкупната корист на потрошувачот (total utility) се зголемува со секоја дополнителна единица од производот што го троши, но ова се однесува само на вкупната корист. Притоа, вкупната корист расте со опаѓачка стапка, односно секоја дополнителна единица од производот што го троши поединецот му носи сè помала и помала корист. Онаа единица од производот за која потрошувачот се двоуми дали да ја купи, Маршал ја нарекува маргинална купувачка (marginal purchase), а неговата корист - маргинална корист (marginal utility). Според тоа, маргиналната корист на секое нешто опаѓа со секое зголемување на количеството што го имаме. Меѓутоа, законот за опаѓачка маргинална корист важи само ако човекот се набљудува во една точка од времето, т.е. ако се занемарат промените на неговите желби и потреби со текот на времето.[2] Законот за опаѓачка маргинална корист може да се претстави и преку цената на производот. Имено, цената што е подготвен да ја плати потрошувачот за една дополнителна единица од производот Маршал ја нарекува маргинална цена на побарувачката (marginal demand price). Токму оваа цена ја претставува маргиналната корист на производот. Слично на тоа, цените што потрошувачот сака да ги плати за два производа зависат од односот на маргиналната корист на тие производи. Притоа, колку што се зголемува количеството од некој производ што го има потрошувачот, толку пониска ќе биде цената што тој ќе сака да ја плати за една дополнителна единица од тој производ. Според тоа, при непроменети други услови, и маргиналната цена на побарувачката опаѓа со секоја натамошна единица од производот.[3]

Изборот на потрошувачот меѓу одделни производи се врши според нивната маргинална корист. Ако еден производ му носи на потрошувачот поголема маргинална корист во споредба со друг производ (пресметано во однос на нивните цени), тогаш потрошувачот ќе го избере првиот прозивод. Притоа, потрошувачот ќе го распредели својот доход по одделни производи во точката во која се изедначува маргиналната корист на сите производи (во однсс на нивните цени). На сличен начин се врши и изборот меѓу сегашната и идната потрошувачка: ако денешната потрошувачка му носи на потрошувачот поголема маргинална корист во споредба со неговото купување во иднина, тој ќе одлучи да го купи производот денес. Оваа меѓувременска споредба меѓу сегашната и идната маргинална корист се изразува преку субјективната дисконтна стапка на потрошувачот.[4]

Скала и крива на побарувачкатаУреди

Списокот на количествата од некој производ што потрошувачот сака да ги купи по различни цени се нарекува скала на побарувачката (demand schedule), а поимот зголемување на побарувачката значи дека тој сака да купи повеќе производи по целиот список на цени. Со други зборови, порастот на побарувачката означува поместување на скалата на побарувачката, т.е. потрошувачот сака да купи повеќе производи по постоечките цени, т.е. постоечките количества се купуваат по повисоки цени.[5] Порастот на побарувачката може да биде предизвикан од различни фактори, како: промените во модата, отворање нови можности за употреба на производот, намалување на понудата на некој друг производ кој служи како супститут, постојан пораст на богатството и на куповната моќ на потрошувачите итн.[6] Промените на побарувачката предизвикуваат различни ефекти врз цената, во зависност од тоа дали во производството на производот важи законот за константни, опаѓачки или растечки приноси: при константни приноси, порастот на побарувачката предизвикува само зголемување на производството на производот без никаков ефект врз цената по која се продава тој; при опаѓачки приноси, зголемената побарувачка предизвикува мало зголемување на количеството што се продава и пораст на цената; при растечки приноси, поголемата побарувачка води до голем пораст на производството и до намалување на цената.[7]

Графичкиот приказ на количествата што потрошувачот сака да ги купи по различни можни цени ја претставува кривата на побарувачката (demand curve). Притоа, законот на побарувачката (law of demand) гласи: количеството производи што сака да го купи потрошувачот се зголемува ако се намали цената на производот и обратно, по повисока цена, потрошувачот сака да купи помало количество од производот. Со други зборови, кривата на побарувачката е негативно наклонета (опаѓа) по целата нејзина должина.[8]

Табела 1: Скала на побарувачката[9]

Количество Цена Количество Цена
6 50 10 24
7 40 11 21
8 33 12 19
9 28 13 17

Побарувачката на производите кои непосредно ги задоволуваат човековите потреби (готовите производи), Алфред Маршал ја нарекува директна побарувачка (direct demand), додека побарувачката на материјалите, машините и другите средства за производство ја нарекува индиректна побарувачка (indirect demand) или изведена побарувачка (derived demand), зашто таа е изведена од побарувачката на готовите производи. На пример, побарувачката на леб е директна, додека побарувачката на брашно, мелници или печки е индиректна. Притоа, побарувачката на неколку средства за производство кои се употребуваат за да се добие еден краен производ ја нарекува заедничка побарувачка (joint demand, зашто тие средства се комбинираат заедно за да се добие готовиот производ. На пример, побарувачката на брашно и печки е заедничка, зашто брашното, мелниците и печките заедно учествуваат во производството на лебот. Се разбира, заедничката побарувачка на овие комплементарни средства за производство е изведена од побарувачката на лебот.[10] Бидејќи еден фактор на производството може да се употреби за добивање различни производи (на пример, еден работник може да работи во различни индустрии), побрувачките за одделните употреби на тој фактор се конкуренти една во однос на друга (rival, competitive demands). Од друга страна, ако се соберат сите поединечни побарувачки на еден производ или на еден производен фактор се добива композитната или агрегатната побарувачка (composite, aggregate demand). На пример, секој поединец има своја побарувачка за некој производ, а ако се соберат побарувачките на сите поединци или групи се добива агрегатната побарувачка. Слично на тоа, секоја фирма има своја побарувачка на некој производен фактор, а збирот на побарувачките на сите фирми ја даваат агрегатната побарувачка на тој производен фактор.[11]

Законот на изведената побарувачка (the law of derived demand) гласи: Цената која ќе биде понудена за секое средство за производство претставува разлика меѓу цената по која може да се продаде готовиот производ и цените по кои се нудат останатите средства за производство. Со други зборови, кривата на побарувачката на секој поединечен фактор на производството може да се изведе од кривата на побарувачката на готовиот производ така што за секое количество од производот од цената на побарувачката (demand price) ќе се одземе збирот на цените на понудата (supply prices) на другите фактори на производството, за соодветното количество.[12]

Еластичност на побарувачкатаУреди

Според општиот закон на побарувачката, ако се намали цената на некој производ, потрошувачите ќе сакаат да купат поголемо количество. Процентуалната промена на бараното количество при промена на цената се нарекува еластичност на побарувачката (elasticity of demand). Еластичноста на побарувачката може да биде различна, т.е. во некои случаи, таа е голема, а другпат мала. Ако цената на производот се намали за еден процент, а бараното количество се зголеми, исто така, за еден процент, тогаш еластичноста на побарувачката изнесува еден; ако бараното количество се зголеми за два проценти при намалување на цената за еден процент, тогаш еластичноста на побарувачката е еднаква на два, итн. По правило, еластичност на побарувачката е различна по должината на кривата на побарувачката: ако цената на производот е висока, тогаш еластичноста е голема, а онака како што се намалува цената на производот, еластичност на побарувачката е сè помала. Бидејќи што е висока а што ниска цена зависи од општествената класа на која ѝ припаѓа потрошувачот, тоа значи дека еластичноста на побарувачката за ист производ се разликува кај богатите и кај сиромашните луѓе. На пример, еластичноста на побарувачката на месо е мала кај богатите луѓе, а голема кај сиромашните луѓе: при намалување на цената на месото, богатите луѓе нема да ја зголемат својата побарувачка, додека побарувачката на месо ќе се зголеми значително кај сиромашните луѓе. По правило, производите со мошне различна употреба (на пример, водата) се одликуваат со висока еластичност на побарувачката, додека еластичноста на побарувачката е ниска кај луксузните производи и кај производите што се неопходни за живот (на пример, лебот).[13] Најпосле, кога се зборува за еластичноста, може да се занемари времето, т.е. по правило, производите со висока еластичност на побарувачката на долг рок имаат и висока еластичноста на побарувачката на кус рок.[14]

Потрошувачки вишокУреди

По правило, купувачот добива поголемо задоволство од производот што го купува од цената која ја плаќа за него, бидејќи тој би бил подготвен да плати повисока цена за да го добие саканиот производ. Оваа разлика меѓу повисоката цена што би ја платил потрошувачот и вистинската цена што ја плаќа за производот што го купува се нарекува потрошувачки вишок или вишок на потрошувачот (consumer's surplus). На пример, ако цената на чајот изнесува 20 шилинзи, да претпоставиме дека по таа цена потрошувачот сака да купи една фунта чај, но дека по цена од 14 шилинзи неговата побарувачка изнесува две фунти чај. Во овој случај, бидејќи двете фунти чај ги купува по цена од 14 шилинзи, потрошувачот добива задоволство што вреди 34 шилинзи за плаќа 28 шилинзи. Така, тој остварува вишок за задоволство од шест шилинзи.[15]

НаводиУреди

  1. Alfred Marshal, Principles of Economics. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 92.
  2. Alfred Marshal, Principles of Economics. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 93-94.
  3. Alfred Marshal, Principles of Economics. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 95.
  4. Alfred Marshal, Principles of Economics. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 117-123.
  5. Alfred Marshal, Principles of Economics. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 96-97.
  6. Alfred Marshal, Principles of Economics. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 278.
  7. Alfred Marshal, Principles of Economics. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 279-280.
  8. Alfred Marshal, Principles of Economics. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 98-99.
  9. Alfred Marshal, Principles of Economics. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 96.
  10. Alfred Marshal, Principles of Economics. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 197.
  11. Alfred Marshal, Principles of Economics. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 203.
  12. Alfred Marshal, Principles of Economics. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 199.
  13. Alfred Marshal, Principles of Economics. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 102-109.
  14. Alfred Marshal, Principles of Economics. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 272.
  15. Alfred Marshal, Principles of Economics. Amherts, New York: Prometheus Books, 1997, стр. 124-127.