Права на природата во Еквадор

Со усвојувањето на новиот устав во 2008 година за време на претседателот Рафаел Кореа, Еквадор станала првата земја во светот која обезбедила збир на кодифицирани права на природата и дефинирала појасна содржина за тие права. Членовите 10 и 71-74 од Уставот на Еквадор ги признаваат неотуѓивите права на екосистемите да постојат и да процветаат, им даваат на луѓето овластување да поднесуваат петиција во име на природата и да бараат од владата да ги исправи прекршувањата на овие права.

Sumac kawsay, или buen vivir на шпански, што значи „добро живеење“, вкоренет во космовизијата (или светогледот) на кечуанските народи на Андите, опишува начин на живот кој е насочен кон заедницата, еколошки балансиран и културно чувствителен.[1] Концептот е поврзан со праната и политичката традиција која се залага за правна положба за природната средина.[2] Пристапот за права е отцепување од традиционалните регулаторни системи за животната средина, кои ја сметаат природата за сопственост.[3]

Правата на природата на Еквадор ги отелотворуваат домородните принципи на сумак кавсај, давајќи му на Пачамама уставни права да ја заштити и обнови својата животна средина.

Историја и контекст

уреди

Претседателот Рафаел Кореја стапил на функција во јануари 2007 година со помош на La Revolución Ciudadana (Граѓанската револуција) ветувајќи нов анти-неолибералистички Еквадор. Земја која ќе ги обедини и усогласи нарушените односи меѓу државата, економијата, општеството и нејзините витални ресурси.[4] Како осми претседател во последните 10 години, Кореја повикал на уставно собрание за да се создаде нов устав за Еквадор.

Еквадор во најголем дел своите приходи ги добива од искористувањето на неговите природни ресурси. Најголемиот извоз на земјата, суровата нафта, претставува 29% од БДП на Еквадор, со вкупна вредност од 5,63 милијарди долари.[5] Ова предизвикало земјата да страда од огромно уништување на шумите во Амазон, контаминирана вода и широко распространета болест.

Еквадор е дом на најмалку осум племиња на домородните народи, од кои повеќето живеат во Амазон, кои страдаат од негативните еколошки последици од екстракцијата на нафта. По неколку години влошување на економските и еколошките услови, вниманието го привлекло нивните бунтови од различни домородни заедници, бидејќи започнале да добиваат помала поддршка од државата, додека истовремено нивната земја сè повеќе навлегувала во составот на нафтените компании.[6] Откако историски биле исклучени од политичкиот процес, домородните групи, особено загрижени за влошувањето на еколошкото уништување на бизнисот за екстракција и глобалните климатски промени, започнале социјални движења насочени кон создавање нов пристап кон развојот со цел да ја заштити животната средина и ќе ги усогласи нејзините односи со луѓето. КОНЕЈ (Национална конфедерација на домородните националности на Еквадор), најголемата федерација на домородните движења фокусирани на социјалната правда, започнала да лобира за нов устав кој ќе вклучува признавање на домородните групи на нацијата, нивниот јазик, култура, историја и права на земјиштето, и инхерентно нивните концепти на сумак касај и Пачамама (македонски „Мајка природа“).[7]

Економијата, заснована на извозот на суровини во земјата, главно нафта, исто така предизвикувала хаос врз животната средина на нацијата, област со вредна биолошка и културна разновидност. Глобалната економска криза од 2008 година ги открила ранливостите на екстрактивната економија и довела до период на политички превирања во земјата што ја направило очигледна потребата од нова поинклузивна влада која ќе ја отелотвори пост-нафтената, постнеолиберална развојна парадигма.[8] Кон крајот на 2006 година, изборот на левичарот Рафаел Кореја, кој се кандидирал на антинеолиберална платформа, го покажало појавувањето на нов политички период за Еквадор.

Развој

уреди

Sumak kawsay / Buen vivir

уреди

Buen vivir („добро живеење“) се појавило како одговор на традиционалните стратегии за развој и нивните негативни еколошки, социјални или економски ефекти. Sumak kawsay, кое во превод значи „исполнет живот“, означува живеење во хармонија со другите луѓе и природата. Buen Vivir добила нова популарност, раширувајќи се низ делови од Јужна Америка и се развила како мултикултурен концепт. Уставот го опишува Буен Вивир како збир на права, од кои едно се правата на природата.[9] Во согласност со тврдењето на овие права, Буен Вивир го менува односот меѓу природата и луѓето на побио-плуралистички поглед, елиминирајќи ја одвојувањето помеѓу природата и општеството.[10]

Во заедниците кои живеат на Андите во Латинска Америка развојот се изразува преку поимот сумак касај, кечуанскиот збор за „буен вивир“, предложен е како алтернативна концепција за развој и истиот е инкорпориран во уставите на Еквадор. Тоа конотира хармоничен колективен развој што ја замислува поединецот во контекст на социјалните и културните заедници и неговата или нејзината природна средина.[11] Вкоренет во домородниот систем на верувања на кечуаните, концептот ги вклучува западните критики на доминантните развојни модели за да понуди алтернативна парадигма заснована на хармонија меѓу човечките суштества вклучувајќи ја и природната средина.

Идеја

уреди

Правата на природата не претставуваат нов концепт. Кристофер Стоун е широко заслужен за создавањето на неговото прво напишано дело. Во неговата позната книга „Дрвата треба да стојат?, Стоун го претставува случајот за доделување правен субјективитет и права на животната средина. Како што објаснил Стоун, природниот објект „ќе има законски признаена вредност и достоинство сама по себе, а не само да служи како средство за да имаме корист „ние“. Тој исто така во неговото дело посочува дека исто како што „потоците и шумите“ немаат моќ да зборуваат сами за себе, ниту корпорациите, ниту државите, доенчињата, општините и универзитетите. „За нив зборуваат адвокатите, како што вообичаено го прават обичниот граѓанин со правни проблеми.[12]

Активистот за животна средина и претседател на Уставното собрание, Алберто Акоста го објавил делото „Природата како субјект на правата[13] што најпрвин го привлекло вниманието на идејата кај јавноста и владата. Акоста ги прогласил правата на природата како концепт на историски прогресивизам. Тој го споредил ова со времето кога жените не се сметале за субјекти додека тие всушност не станале субјекти на правата - така што природата не изгледа опипливо во тоа да има статус на права додека концептот не се издигне и реализира.[14] Предметот на правата е целосно неразбирлив, освен доколку концептот не се стави во перспектива и всушност не стане тема што може да се расправа, да се согласи или едноставно да се зборува.

Изготвување

уреди

Претседателот Рафаел Кореја го вклучил повикот за уставно собрание во неговата кампања во 2006 година. На 15 април 2007 година, повеќе од 80% од Еквадорците гласале за свикување на ново собрание, во голема мера благодарение на поддршката на домородните заедници. Домородните групи со години вршеле притисок за нов, поинклузивен устав и затоа биле активно вклучени во процесот на изработка. Алберто Акоста, избраниот претседател на Собранието, ветил дека ќе го направи собранието поинклузивно и ќе ги вклучи грижите на домородното население во уставот. На крајот, неколку домородни претставници биле избрани во собранието. За да се создаде устав заснован на принципите на Буен Вивир, Уставното собрание, со совет на Алијансата Пачамама, побарало помош од Фондот за правна одбрана на животната средина на Заедницата (CELDF) за да подготви јазик за новите одредби од уставот со детали за правата на природата. Поточно, од американските адвокати Мари Маргил (соработник) и Томас Линзи (извршен директор) било побарано да го искористат своето искуство за да им помогнат на еквадорските еколошки групи да ги подготват амандманите. Домородните групи исто така одиграле значајна улога во процесот на изготвување. Fundación Pachamama, во соработка со лидерите во CONAIE, се состанале со членовите на собранието за да ги претстават своите идеи за уставот и да добијат поддршка. За да се информира и да се добие поддршка од јавноста, започнала и национална медиумска кампања во која биле детализирани начелата на новиот устав и правата на природата.[15]

Во следниот период биле одржани повеќе тркалезни маси со цел да се разговара за можноста за додавање на правата на природата во Уставот. Важен аргумент би бил тој на согласност наспроти консултација. Домородните заедници и некои членови на Уставното собрание се залагале за право на согласност, што значи дека тие сакале јасно право да се спротивстават или одобруваат развојни проекти, додека владата се спротивставила на промовирањето само консултации. Како заклучок, владиниот став преовладал и членот 408 потврдува дека сите природни ресурси се сопственост на државата. Државата може да одлучи да ги искористи сите природни ресурси за кои признава дека се од национално значење, единствено сè додека ги консултира засегнатите заедници, без да има никаква обврска за договор.

Членовите на собранието Гилем Умберто и Ортиз Алфредо се бореле за создавање на Народен правобранител за Пачамама. Според тоа, требало да биде заменет министерот за животна средина, кој се сметал за неадекватен, и кој ќе дејствува како законски чувар на правата на природата. На крајот, Народниот правобранител на природата не бил додаден во новиот устав.

Како што било претходно споменато, домородните групи, особено четворицата членови на Пачакутик во рамките на Уставното собрание, се залагале за правосудните права на начинот на живеење на нивните заедници. Помалку искрен став би бил она што го илустрирал Рафаел Естевес, член на популистичката десница. Тој изјавил дека е многу познато дека тие први ќе и дадат на природата нејзините законски права во рамките на нивниот устав, а самиот факт на тоа ги натерало некои членови да се согласат со неговото донесување.

Донесување на устав

уреди

На 10 април 2008 година, со 91 гласови од 130, Уставното собрание го одобрил членот 10 за вклучување во новиот устав. На 7 јуни, јазикот на членовите 71 до 74, со кои се составуваат правата на природата, биле презентирани и дебатирани, пред да добијат одобрение за вклучување во уставот.[15]

На 28 септември 2008 година бил одржан задолжителен референдум за гласање за новиот устав, каде усвојувањето на уставот било одобрено од 65% од гласачите.[16]

Членови на правата на природата

уреди

Следниве написи се наоѓаат под Наслов II: Права во Уставот на Република Еквадор објавени во Официјалниот регистар на 20 октомври 2008 година.

Прва глава: Принципи за спроведување на правата

уреди

член 10. Лицата, заедниците, народите, нациите и заедниците се носители на правата и ќе ги уживаат правата што им се загарантирани во Уставот и во меѓународните инструменти. Природата е предмет на оние права кои Уставот и ги признава.

Седмо поглавје: Права на природата

уреди

член 71. Природата, или Шачамама, каде што животот се репродуцира и настанува, има право на интегрално почитување за нејзиното постоење и за одржување и регенерација на нејзините животни циклуси, структура, функции и еволутивни процеси. Сите лица, заедници, народи и нации можат да ги повикаат јавните власти да ги спроведуваат правата на природата. За спроведување и толкување на овие права, ќе се почитуваат начелата наведени во Уставот, како што е соодветно. Државата ги поттикнува физичките и правните лица и заедниците да ја заштитат природата и да промовираат почитување на сите елементи што го сочинуваат екосистемот.

член 72. Природата има право да се обнови. Оваа реставрација е настрана од обврската на државата и физичките или правните лица да обесштетат поединци и заедници кои зависат од засегнатите природни системи. Во случаите на сериозно или трајно влијание врз животната средина, вклучително и оние предизвикани од експлоатација на необновливи природни ресурси, државата ќе воспостави најефикасни механизми за постигнување на обновувањето и ќе донесе соодветни мерки за елиминирање или ублажување на штетните еколошки последици.

член 73. Државата ќе применува превентивни и рестриктивни мерки за активности кои можат да доведат до исчезнување на видовите, уништување на екосистемите и трајно менување на природните циклуси. Забрането е внесување на организми и органски и неоргански материјал кои дефинитивно би можеле да ги променат генетските средства на нацијата.

член 74. Лицата, заедниците, народите и нациите ќе имаат право да имаат корист од животната средина и природното богатство што им овозможува да уживаат во добриот начин на живеење. Услугите за заштита на животната средина нема да бидат предмет на присвојување; нивното производство, испорака, употреба и развој ги регулира државата.

Филозофија

уреди

Еквадорската кодификација на правата на природата е значајна бидејќи претставува прв случај кога овој концепт е евоциран на национално ниво. Статиите поставуваат систем заснован на права кој ја препознава Природата, или Пачамама, како ентитет што носи право што има вредност сам по себе, освен од човечка употреба. Ова се разликува од традиционалните системи кои ја гледаат природата како сопственост, давајќи им на сопствениците на земјиштето право да ги оштетат или уништат екосистемите кои зависат од нивната земја. Пристапот заснован на права наведен во Правата на природата се проширува на претходните закони за регулирање и зачувување со тоа што признава дека природата има основни и неотуѓиви права како вреден ентитет сама по себе. Системот, исто така, доделува одговорност за штета на животната средина и ја смета владата одговорна за надоместување на каква било штета. Дополнително, доколку се прекршат правата на екосистемот, тоа им дава овластување на луѓето да поднесуваат петиција во име на екосистемот за да се осигураат дека неговите интереси не се поткопуваат на интересите на поединци или корпорации.

Вклучувањето на правата на природата, исто така, го прави уставот подемократски и инклузивен, бидејќи ја одразува идејата на домородните за природата како мајка која мора да се почитува и слави. Ова е првиот устав кој ги инкорпорира домородните концепти на сумак касај и Пачамама, како и ја призна плуриналноста на Еквадор. Ова има широко значење за признавањето на домородните групи и нивното право да ја зачуваат својата земја и култура. Комбинацијата на човековите права со правата на природата ќе овозможи поефикасна заштита на домородните заедници.

Правата на природата дополнително се инкорпорирани во ажурираниот Национален план за добар живот, во кој се наведува гарантирањето на правата на природата и промовирањето здрава и одржлива животна средина како една од неговите дванаесет цели. Политиките под целта вклучуваат цели за зачувување и управување со биолошката разновидност, диверзификација на националната енергетска матрица со обновливи извори, спречување, контрола и ублажување на штетите на животната средина, промовирање на адаптација и ублажување на климатските промени и инкорпорирање на еколошки пристап во сите јавни политики.

Од антропоцентричен до екоцентричен

уреди

Законите за животната средина кои постојат во антропоценот се насочени кон предноста на човечката раса. Правилата за заштита на животната средина се поставени за здравјето и благосостојбата на човештвото. Природата се гледа како сопственост на луѓето.

Антропоценот е наменет за луѓето од привилегии. Низ историјата евидентно е дека власта и моќните луѓе специфицирале другост. „Како жените, хомосексуалците и небелците, природата е „друга“ од луѓето преку привилегирачки закон и права кои прават разлика помеѓу субјект и објект“.

Еквадор презел акција кон устав под екоцентрично влијание, давајќи ѝ на природата законски, уставни права. Ова значи дека Еквадор ја препознал природата, или Пахамама, како способен и заслужен ентитет што носи право што е еднаков на луѓето. Правата на природата, исто така, го трансформираат односот помеѓу природата и луѓето, тврдејќи дека природата не е само објект. Со ставање на екосистемите на еднаква основа со луѓето, се отфрла сфаќањето за луѓето како господари или како одвоени од природата. Наместо тоа, овој систем ја слави природата и признава дека луѓето се дел од неа. Многумина сметаат дека ова е дел од прогресивизмот и го поврзале со други примери на прогресија како што се хомосексуалните права и правата на жените.

Резултати и имплементација

уреди

Правни ефекти

уреди

Правата на природата се применети на неколку правни спорови и разгледани во владините развојни иницијативи.

Вилер в. Директор на Прокурадурија Генерал Дел Естадо де Лоја бил првиот случај во историјата кој ги оправдал правата на природата. Тужбата била поднесена против локалната власт во близина на Рио Вилкабамба во март 2011 година, која била одговорна за проектот за проширување на патот што фрлал отпад во реката, стеснувајќи ја нејзината ширина и со тоа двојно била зголемена брзината за возење. Проектот исто така бил направен без да се заврши оцена на влијанието врз животната средина или согласност од локалните жители. Случајот го поднеле двајца жители, а како причина го навеле прекршувањето на правата на природата, а не на имотните права за штетата направена на реката. Случајот бил важен затоа што судот изјавил дека правата на природата ќе преовладуваат над другите уставни права доколку се меѓусебно во судир, што претставува важен преседан. Постапката исто така потврдила дека товарот на докажување да покаже дека нема штета е на обвинетиот. Иако на тужителите им била доделена победа пред судот, спроведувањето на пресудата недостига, бидејќи локалната власт бавно ги исполнува наложените репарации.[17]

Во март 2011 година, веднаш по пресудата за случајот Вилер, владата на Еквадор поднела случај против илегалните операции за ископување злато во северен Еквадор, во оддалечените области Сан Лоренцо и Елој Алфаро. Правата на природата биле прекршени со рударските операции, за кои се тврдело дека ги загадуваат блиските реки. Овој случај се разликува од претходниот по тоа што владата се занимавала со кршењето на правата на природата. Случајот и одлуката била брзо спроведена, бидејќи била наредена и спроведена воена операција за уништување на машините што се користеле за нелегално рударство.[17]

Иницијативата Јасуни-Ишпинго, Тамбокоча и Типутини (ITT), која се однесува на коридорот на нафтените резерви во Националниот парк Јасуни, е првата иницијатива за развој по нафтата која признава дека придобивките добиени од Амазон се поголеми од економските придобивки. од екстракција на нафта. Затоа, целта на иницијативата е да се заштити биолошката разновидност на областа, која УНЕСКО ја прогласик за резерват за биолошка разновидност, со задржување на резервите на нафта во земјата, во замена за компензација од меѓународната заедница за најмалку половина од предвидената придобивка што ќе ја има Еквадор. добиваат од екстракцијата на нафта (приближно 3,5 милијарди долари). Овие средства ќе се користат за финансирање на други економски иницијативи за ублажување на сиромаштијата и развој на секторот за обновливи извори на енергија. Важноста на задржувањето на нафтата во областа ИТТ во земјата се тврди како од меѓународно значење за ублажување на ефектите од глобалните климатски промени преку спречување на емисиите на CO2 и локалното уништување на животната средина што би го предизвикало екстракцијата. Правата на природата и другите членови од новиот устав исто така ја прават заштитата на паркот законски императив, бидејќи екстракцијата би претставувала повреда на правата на природата. Иако првично имало одредени тешкотии да предизвика чувство на меѓународна одговорност за финансирање на иницијативата, особено со националниот устав кој веќе го барал овој закон, на крајот во август 2010 година Еквадор постигнал договор со УНДП за финансирање на иницијативата преку прашањето за гаранција на Јасуни. Сертификати, кои ја означуваат количината на избегнати емисии на CO2 и нивната парична вредност, што потенцијално може да се користи во Шемата за тргување со емисии на Европската унија.[6]

Во 2021 година, во значајна одлука, уставниот суд на Еквадор одлучил дека дозволите за ископување на планови за ископ на бакар и злато во заштитената облачна шума во Лос Седрос, ќе му наштетат на биолошката разновидност и ќе ги нарушат правата на природата и ќе бидат неуставни.[18]

Реакции

уреди

Пофалби

уреди

Усвојувањето на правата на природата од страна на Еквадор наишло на меѓународни пофалби од многу земји кои го гледаат ова како револуционерен начин да се конципира животната средина и начин Еквадор да се движи подалеку од екстрактивната економија од своето минато.[19] Иницијативи за усвојување на концептот на екосистемски права биле преземени или се преземаат во различни делови на светот, вклучувајќи ги Боливија, Турција, Непал и различни општини во САД.[3] Во 2010 година, Боливија го усвоила Законот за правата на Мајката Земја за да ги признае правата на природата на национално ниво. Колумбискиот Уставен и Врховниот суд ги признале правата за реката Атрато и екосистемот Амазон во 2016 и 2018 година, соодветно.[20]

Критики

уреди

Критиките на правата на природата генерално се фокусирале на механизмите за спроведување на одредбата. Една од критиките е дека иако уставот воспоставува посилни регулативи за животната средина, тој исто така и дава моќ на државата да ги ублажи овие прописи доколку се утврди дека се во национален интерес. Затоа, голем дел од спроведувањето на правата на екосистемот зависи од волјата на владата или активното граѓанство. Домородните групи, исто така, изразиле незадоволство што уставот не им дава право на вето на локалните заедници врз проектите што ја засегаат нивната земја.[15] Амандманите бараат само консултација со проектите, наместо согласност од околните заедници, што може да ја поткопа нивната способност да ги поддржуваат правата на природата.[21] Исто така, постои загриженост дека правата на природата би можеле негативно да влијаат на странските директни инвестиции бидејќи компаниите нема да сакаат да се придржуваат до построгите регулативи. Од друга страна, луѓето се скептични кон администрацијата на Кореја дека сè уште одобрува проекти на странски компании за екстракција кои ги прекршуваат правата на природата. Овој скептицизам доаѓа од историјата на корупцијата во еквадорската влада. Како и фактите дека Кореја ги затвора сите еколошки групи кои се залагаат за правата на природата, како што е Accion Ecologica (AE), како и Советот за развој на домородните националности и народи на Еквадор (CODENPE).[22]

Постојат многу критики за самиот текст на Правата на природата, конкретно за нивната содржина и структура. Некои ја расправаат контроверзноста или судирот на написите и недостатокот на хиерархија меѓу нив. Не постои јасно разбирање дали уставните права на човекот или уставните права на природата имаат поголема моќ. Друга работа би била нејасноста на текстот што остава многу важни фактори без конкретна дефиниција. Еквадор не ги дефинира „la naturaleza“ или „Pachamama“, со што не е јасен обемот на вклучените групи. Останува да се постави прашање и кому му е дадена судска моќ да ја застапува природата и кој ќе ги спроведува тие права. По истата линија, степенот на заштита или санација е неодреден.

Извори

уреди

  Оваа статија содржи делови преземени од слободно дело. Лиценцирано под CC-BY-SA IGO 3.0. Текстот е преземен од Rethinking Education. Towards a Global Common Good?, p32, UNESCO.