Разлика помеѓу преработките на „Мравка“

Одземени 76 бајти ,  пред 1 месец
с
Правописна исправка, replaced: цм → см (2) using AWB
с (Правописна исправка, replaced: цм → см (2) using AWB)
}}
 
'''Мравки''' се [[Еусоцијалност|еусоцијални]] [[инсекти]] од семејството '''formicidae''' и, заедно со [[оси]]те и [[Пчели|пчелитепчели]]те, припаѓаат на редот на [[hymenoptera]]. Мравките се појавиле наеднаш околу светот во доцниот дел од креда, но веќе биле доста разновидни од самиот почеток, сугерирајќи дека имале порани предци. Мравките еволуирале од семејство vespoid, еден тип на оси кои биле предци од периодот креда, кои станале мошне разновидни веќе поради зголемениот број на скриеносеменици. Повеќе од 12.500 од проценетите 22.000 видови на мравки се класифицирани до денес.<ref>{{cite web |url=http://atbi.biosci.ohio-state.edu/hymenoptera/tsa.sppcount?the_taxon=Formicidae |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127143602/http://atbi.biosci.ohio-state.edu/hymenoptera/tsa.sppcount?the_taxon=Formicidae |url-status=dead |archive-date=2016-01-27 |title=Hymenoptera name server. Formicidae species count. |publisher=[[Ohio State University]] }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Agosti D, Johnson NF |title = La nueva taxonomía de hormigas |pages= 45–48 |editor=Fernández, F. |work=Introducción a las hormigas de la región neotropical |publisher = Instituto Humboldt, Bogotá |year = 2003 |url= http://antbase.org/ants/publications/20973/20973.pdf |access-date= 2015-12-13}}</ref> Тие лесно се препознатливи од нивните искривени антени и дистинктивната јасолеста структура на нивното тенко тело.
 
Мравките формираат живеалишта кои по големина се од неколку мравки грабливки што живеат заедно во мали природни дупки, до огромни организирани мравјалници кои окупираат големи територии, и се состојат од милиони мравки. Поголемите мравјалници имаат разни класи на стерилни, безкрилести женки, од кои повеќето се работници, како и војници и други специјализирани групи.<ref name="FisherBolton2016">{{cite book|last1=Fisher|first1=Brian L.|last2=Bolton|first2=Barry | name-list-format = vanc |title=Ants of Africa and Madagascar: A Guide to the Genera|date=26 July 2016|publisher=University of California Press|isbn=9780520290891|page=24}}</ref><ref name="Singh">{{cite book|last=Singh|first=Rajendra | name-list-format = vanc |title=Elements of Entomology|year=2006|publisher=Rastogi Publications|isbn=9788171336777|page=284}}</ref> Речиси сите мравјалници имаат и плодни машки единки кои се наречени дрони, но и една или повеќе плодни женки наречени матици.<ref name="Singh"/> Мравјалниците се нарекуваат и суперорганизми затоа што мравките работат како едно, унифицирано суштество, за да ја поддржат заедницата.<ref>{{cite book|vauthors=Oster GF, Wilson EO |year=1978|title=Caste and ecology in the social insects |publisher=Princeton University Press, Princeton|pages=21–22|isbn=978-0-691-02361-8}}</ref><ref name="Flannery2011">{{cite book |last=Flannery|first=Tim | name-list-format = vanc |title=A Natural History of the Planet|year=2011|publisher=[[Grove/Atlantic, Inc.]]|isbn=978-0-8021-9560-9|page=79}}</ref>
[[File:Blackants-bredcrust-tokyo-may2015.webm|thumb|(видео) Мравки собираат храна]]
 
Мравките се присутни на речиси секој континент и остров на светот. Единствените места на кои што нема домородни мравки се [[Антарктик|Антарктикот]]от и неколку ненаселиви острови. Мравките удобно живеат во повеќето екосистеми и вообичаено сочинуваат меѓу 15-25% од живата маса на копнени животни.<ref name="schultz"/> Нивното напредување во толку многу околини е главно поради на нивната социјална организација и нивната способност да ја изменат околината, да ги корстиат расположливите ресурси и да се бранат себе си. Нивното заедничко живеење со други видови довело до [[мимикрија]], [[коменсализам]], [[паразитизам]] и [[Мутуализам (биологија)|мутуализам]]<ref name=TheAntsRelations>Hölldobler & Wilson (1990), p. 471</ref>
 
Во заедниците на мравки има поделба на работа, комуникација измеѓу единките и способноста да извршат покомплицирани проблеми.<ref name="SANdisk"/> Овие сличности со човечкото општество оддамна било инспирација за истражување. Голем број на култури ги користат мравките за храна, медицина и ритуали. Некои видови на мравки се користат за уништување на други инсекти, кои вообичаено се штетни. <ref name="HolldoblerWilsonAnts3"/> Поради нивната способност да користат ресурси, во некои случаи мравките се наоѓаат во конфликт со луѓе бидејќи можно е да оштетат фарми, но и да извршат инвазија на згради. Некои видови, како ''Solenopsis invicta'' се сметаат за инвазивни мравки, кои се сместуваат во места каде што биле однесени нагрешка
 
==Таксономија и еволуција==
}}
}}
Семејството ''Formicidae'' е дел од редот ''Hymenoptera'', кое исто така вклучува некои видови на муви, пчели и оси. Мравките еволуирале од инфраредот ''Aculeata'', и истражување од 2013 г. сугерира дека се сестринска група со ''Apoidea''.<ref name=phylo /> Во 1966 г, Едвард Осборн Вилсон и неговите колеги истражувале фосил од мравка (''Sphecomyrma'') која живеела во периодот креда. Мравката, која била заробена во [[килибар]] датирала од околу 92 милиони години, имала сличности кои се присутни во некои оси, но не во денешните мравки.<ref>{{cite journal | vauthors = Wilson EO, Carpenter FM, Brown WL | title = The first mesozoic ants | journal = Science | volume = 157 | issue = 3792 | pages = 1038–40 | date = September 1967 | pmid = 17770424 | doi = 10.1126/science.157.3792.1038 | authorlink = E. O. Wilson | bibcode = 1967Sci...157.1038W }}</ref> Истраживање од 2006 г. Сугерира дека мравките се појавиле десетици милиони години порано од што претходно било познато, дури и пред 168 милиони години.<ref name=phyl2006 /> По зголемениот број на скриеносемеци пред околу 100 милиони години мравките станале многу разновидни и биле во еколошка доминација пред околу 60 милиони години.<ref name="grimaldi2001"phyl2006>{{cite journal | vauthors = GrimaldiMoreau DCS, AgostiBell DCD, |Vila titleR, =Archibald ASB, formicinePierce inNE New| Jerseytitle cretaceous= amber (Hymenoptera: formicidae) and early evolutionPhylogeny of the ants: |diversification journal = Proceedings ofin the National Academyage of Sciencesangiosperms of| thejournal United= States of AmericaScience | volume = 97312 | issue = 255770 | pages = 13678–83101–4 | date = DecemberApril 20002006 | pmid = 11078527 | pmc = 1763516601190 | doi = 10.10731126/pnasscience.2404520971124891 | bibcode = 2000PNAS2006Sci...9713678G312..101M }}</ref><ref name=phyl2006"grimaldi2001">{{cite journal | vauthors = MoreauGrimaldi CSD, BellAgosti CD,D Vila| R,title Archibald= SB,A Pierceformicine NEin |New titleJersey =cretaceous Phylogenyamber (Hymenoptera: formicidae) and early evolution of the ants: diversification| injournal = Proceedings of the ageNational Academy of angiospermsSciences |of journalthe =United ScienceStates of America | volume = 31297 | issue = 577025 | pages = 101–413678–83 | date = AprilDecember 20062000 | pmid = 1660119011078527 | pmc = 17635 | doi = 10.11261073/sciencepnas.1124891240452097 | bibcode = 2006Sci2000PNAS...312..101M9713678G }}</ref><ref name=riseofants>{{cite journal | vauthors = Wilson EO, Hölldobler B | title = The rise of the ants: a phylogenetic and ecological explanation | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 21 | pages = 7411–4 | date = May 2005 | pmid = 15899976 | pmc = 1140440 | doi = 10.1073/pnas.0502264102 | bibcode = 2005PNAS..102.7411W }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = LaPolla JS, Dlussky GM, Perrichot V | title = Ants and the fossil record | journal = Annual Review of Entomology | volume = 58 | pages = 609–30 | year = 2013 | pmid = 23317048 | doi = 10.1146/annurev-ento-120710-100600 | url = https://semanticscholar.org/paper/8ab4cb4820bb99f1a9805eb34eee839ce22c0722 }}</ref> Некои групи, како ''Leptanillinae'' и ''Martilinae'' сугерираат дека мравките станале разновидни уште од пораните мравки кои највереојатно биле предатори во најгорните слоеви на земјата.<ref name=martialis/><ref name="Barden2012">{{cite journal | vauthors = Barden P, Grimaldi D |year=2012 |title=Rediscovery of the bizarre Cretaceous ant ''Haidomyrmex'' Dlussky (Hymenoptera: Formicidae), with two new species |journal=American Museum Novitates |volume=3755 |pages=1–16 |doi=10.1206/3755.2 |url=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/handle/2246/6368/N3755.pdf?sequence=1 |issue=3755|hdl=2246/6368 }}</ref>
[[Image:Ants in amber.jpg|thumb|right|Фосили од мравки во балтички килибар]]
Во периодот на Кредата, раните мравки биле распространети околу [[Лавразија]] во северната полутопка. Сепак тие биле ретки во споредба со останатите популации на инсекти, мравките претставувале само околу 1% од целосната популација на инсекти. Мравките станале доминантни по адаптивната радијација во почетокот на периодот палеоген. Меѓу епохите Олигоцен и Миоцен, мравките веќе претставувале меѓу 20-40% од сите фосили на инсекти. Од видовите кои живееле во епохата Еоцен, околу една десеттина од родовите преживеале до денес. Истовремено родовите кои преживеале до денес претставуваат 56% од сите родови во фосили од балтички килибар (кои се од раниот Олигоцен), а 92% од фосилите од килибар во Доминиканската Република (кои се од раниот Миоцен).<ref name="grimaldi2001"/><ref name=TheAntEvo>Hölldobler & Wilson (1990), pp. 23–24</ref>
|}
 
Мравки се присутни на секој континент освен [[Антарктик|Антарктикот]]от, и неколку поголеми острови како [[Гренланд]], [[Исланд]], делови на [[Полинезија]] и [[Хаваи Острови|Хаваи Островите]]те, каде што не се присутни домородни мравки.<ref>{{cite web
| url=http://ngm.nationalgeographic.com/2007/08/ants/did-you-know-learn
| title=Fantastic ants – Did you know?
| access-date=6 July 2008}}</ref> Мравките имаат голем број на еколошки начини на преживување и имаат способност да искористат разновидни видови на храна како директни или индиректни растителнојадни животни, грабливци и лешинари. Повеќето од видовите на мравки се сештојадци. Нивната еколошка доминација е демонстрирана од нивната биолошка маса, проценето е дека мравките составуваат 15-20% (а речиси 25% во тропски предели) од целокупната биолошка маса на копнени животни, надминувајќи ја масата на сите [['рбетници]].<ref name="schultz">{{cite journal | vauthors = Schultz TR | title = In search of ant ancestors | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 97 | issue = 26 | pages = 14028–9 | date = December 2000 | pmid = 11106367 | pmc = 34089 | doi = 10.1073/pnas.011513798| bibcode = 2000PNAS...9714028S }}</ref>
 
Мравки по големина се од 0.75 до 52 мм,<ref name = AntsDorylusWilverthaiQueen >Hölldobler & Wilson (1990), p. 589</ref><ref name = OligomyrmexMinor>{{Cite book | author = Shattuck SO | title = Australian ants: their biology and identification | year = 1999 | publisher = CSIRO | location = Collingwood, Vic | isbn = 978-0-643-06659-5 | page = 149 }}</ref> најголемиот вид бил фосилот ''Titanomyrma giganteum'', на кои што матицата била 6 цмсм долга со должина на крила од 15 цмсм.<ref name="Messel">{{cite journal|journal=Encyclopedia of Life Sciences|author=Schaal, Stephan|date=27 January 2006|doi=10.1038/npg.els.0004143|title=Messel|isbn=978-0-470-01617-6}}</ref> Мравки се разновидни по боја, но сепак повеќето се црни или црвени, но неколку видови се зелени а некои од тие што се наоѓаат во тропски предели имаат метален сјај. Повеќе од 12.000 видови се досега познати (од проценети 22.000 видови), најголемата разновидност на мравки е присутна кај тропските предели. Таксономски истражувања за да се датира класификацијата и систематиката на мравки. Поради што мравките се релативно лесни да се истражуваат во екосистеми, тие се корисни за дознавање на еколошки промени на нивната средина и за истражување на [[биоразновидност]].<ref>{{cite book | veditors = Agosti D, Majer JD, Alonso JE, Schultz TR | year = 2000 | title = Ants: Standard methods for measuring and monitoring biodiversity | publisher = [[Smithsonian Institution|Smithsonian Institution Press]] | url = http://antbase.org/databases/publications_files/publications_20330.htm | access-date = 2015-12-13 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://atbi.biosci.ohio-state.edu/hymenoptera/nomenclator.home_page | archive-url = https://web.archive.org/web/20160127143848/http://atbi.biosci.ohio-state.edu/hymenoptera/nomenclator.home_page | url-status = dead | archive-date = 27 January 2016 | title = Hymenoptera name server | publisher = [[Ohio State University]] | vauthors = Johnson NF | year = 2007 | access-date = 6 July 2008 }}</ref>
 
==Морфологија==
Мравката се јавува како тема во бројни дела од [[уметност]]а и [[Популарна култура|популарната култура]], како:
* „За црните мравки“ – приказна на африканското племе [[Акамба]].<ref>''Бајке са југа Африке''. Београд: Народна књига, 1964, стр. 139.</ref>
* „Штурецот и мравката“ - басна на американскиот писател [[Емброуз Бирс]].<ref> Емброуз Бирс, ''Басни''. Скопје: Темплум, 2016, стр. 86.</ref>
* „Мравите нè напаѓаат“ - расказ на израелскиот писател [[Ефраим Кишон]] од 1977 година.<ref>Ephraim Kishon, ''Kod kuće je najgore – Obiteljske priče'', drugo izdanje. Zagreb: Znanje, 1984, стр. 34-36.</ref>
* „Мрави“ - кус расказ на македонскиот писател [[Митко Маџунков]] од 1984 година.<ref>Митко Маџунков, ''Међа света''. Београд: Просвета, 1984, стр. 101.</ref>
 
{{Нормативна контрола}}
 
[[Категорија:Мравки| ]]
[[Категорија:Ципокрилци]]