Секунда: Разлика помеѓу преработките

Додадени 13.364 бајти ,  пред 4 години
дополнување
сНема опис на уредувањето
(дополнување)
{{Infobox Unit
'''Секундата''' (симб. '''с''', '''s'''; крат. '''сек.''', '''sec.''') е [[основна SI-единица]] за [[време]]. Во Меѓународниот систем за мерни единици.
| bgcolour =
| name = Секунда
| image = File:Clock-pendulum.gif
| caption = Саат со клатно (механички саат) кој се занишува на една секунда
| standard = [[Основни SI-единици]]
| quantity = [[Време]]
| symbol = s
| dimension = T
| namedafter =
| units1 =
| inunits1 =
| units2 =
| inunits2 =
}}
[[Податотека:Flashingsecond.gif|175px|десно|мини|Пулсирање во траење од една секунда.]]
'''Секунда''' ({{lang-lat|secunda}}: друга; симбол '''s''', '''с''') - [[Мерна единица|единица]] за [[време]] и една од седумте [[Основна SI-единица|основни единици во SI]].<ref name="BIPM21">
{{cite web
|title=Unit of time (second)
|work=SI Brochure
|url=http://www.bipm.org/en/publications/si-brochure/second.html
|publisher=[[BIPM]]
|accessdate= 22. 12. 2013}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |title=Second |url=http://www.learnersdictionary.com/search/sec |publisher=Merriam Webster Learner's Dictionary}}</ref> Се дефинира како траење од 9.192.631.770 периоди на зрачење (радијација) што одговара на преминот меѓу две [[хиперфин ниво|хиперфини нивоа]] на [[основна состојба|основната состојба]] на атомот на [[цезиум]] 133 на нула [[Келвинов степен|Келвинови степени]].<ref name="BIPM21"/><ref>{{Cite web|url=http://physics.nist.gov/cuu/Units/second.html|title=Base unit definitions: Second|website=physics.nist.gov|access-date= }}</ref> Дефиницијата е усвоена на „13. Општа конференција за мерки и тегови“ во 1967 година. Називот потекнува од поделбата на [[саат]]от и [[лачен степен|степените]] на помали делови (лат. ''pars minuta secunda'': втор помал дел).<ref>{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=second |title=Online Etymology Dictionary}}</ref>
 
Во споредба со поголемите мерни единици за мерење на времето:
SI префиксите се додаваат на зборот секунда за означување на помали делови од секундата, како што се [[милисекунда]] (илјадити дел од секундата), или пак за поголеми периоди како што се [[килосекунда]] (илјада секунди). Ова последново во пракса не се користи толку често
* 1 [[минута]] = 60 s
* 1 [[саат]] = 3 600 s
* 1 [[ден]] = 86 400 s (заради ускладување со реалната [[Земјина ротација]] во некои денови се уфрла [[престапна секунда]], така што сите календарски денови не траат 86 400 секунди).
* 1 [[јулијанска година (астрономија)|јулијанска година]] = 365,25 дена = 31 557 600 s
 
За мерење на временски интервали пократки од секунда се користат помали мерни единици: милисекунда (ms), микросекунда (μs), наносекунда (ns) итн. чиј износ је одреден со [[SI-претставка|претставка]] пред основната единица секунда.
== Меѓународна секунда ==
Според Меѓународниот систем на мерни единици [[SI]]), секундата е дефинирана како времетраење на 9.192.631.770 [[Период (физика)|периоди]] на зрачењето која соодветсвува на преминот помеѓу двете [[Хиперфина структура|хиперфини нивоа]] на [[атом]]от на [[цезиум]]-133.
 
Своевремено секундата била дефинирана како 86 400-ти дел од средниот Сончев ден, а потоа како одреден дел од [[тропска година]].<ref>'''Sekunda''', [http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=55255] "Hrvatska enciklopedija", Leksikografski zavod Miroslav Krleža, www.enciklopedija.hr, 2015.</ref>
Стандарден симбол за означување на секундата е '''s''' (види [[ISO 31-1]]).
 
== Историја ==
Историски, секундата е дефинирана во врска со ротацијата на Земјата како 1/86.400 од [[соларно време|просечен соларен ден]].<ref>{{Cite book| authorlink=G. J. Toomer |first=G. J. |last=Toomer| title=Ptolemy's Almagest | location=Princeton, New Jersey |publisher= Princeton University Press |year=1998|isbn=978-0-691-00260-6 |pages=6–7, 23,211–216}}</ref> Во 1956 година [[Меѓународен комитет за тегови и мери|Меѓународниот комитет за тегови и мери]], со дозвола која ја добил од десеттата [[Генерална конференција за тегови и мери|Генералната конференција за тегови и мери]] во 1954 година, ја дефинирал секундата во однос на периодата на револуција на [[Земја]]та околу Сонцето за одредена [[епоха (астрономија)|епоха]], затоа што станало препознатливо дека Земјината ротација околу својата оска не е доволно зачестена како стандард за време. Земјиното движење било опишано во Њукомови табели на Сонцето, што дава формула за движењето на Сонцето во епохата 1900 базирана на астрономските посматрања извршени во текот на осумнаесеттиот и деветнаесеттиот век. Заради тоа секундата е дефинирана како<ref>{{cite book
|editor1=BN Taylor |editor2=A Thompson |year=2008
|chapter=Appendix 2
|title=The International System of Units (SI)
|series=NIST Special Publication
|volume=330 |pages=53ff
|url=http://www.bipm.org/utils/en/pdf/SIApp. 2_s_en.pdf
|accessdate= 25. 8. 2014
}}</ref><ref>{{cite web
|year=
|title=NRC's Cesium Fountain Clock - FCs1
|url=http://archive.nrc-cnrc.gc.ca/eng/projects/inms/fountain-clock.html
|publisher=[[National Research Council of Canada]]
|accessdate= 29. 11. 2013
}}</ref>
 
:''1/31.556.925,9747 од [[тропска година]] за 0 јануари 1900 во 12 саатот ефемерно време.''
 
Оваа дефиниција била ратификувана на единаесеттата Генерална конференција за тегови и мери во 1960 година. Користењето на 1900 година не значи дека ова е епохата каде просечниот соларен ден трае 86.400 секунди. Тоа е повеќе, епоха каде тропската епоха трае 31.556.925,9747 секунди ефемерно време. Ефемерното време е дефинирано како мера на времето кое ги доведува посматраните позиции на небеските тела во склад со Њутновата динамична теорија на движењето.
 
Со развојот на [[атомски часовник|атомскиот часовник]], одлучено е тој да се користи како основа за дефиниција на секундата, а не ротацијата на Земјата.
 
После неколку години работа, двајца астрономи од Американската морнаричка опсерваторија (USNO) и двајца астрономи од Националната физичка лабораторија (Тедингтон, Англија) утврдиле врска меѓу фреквенцијата на хиперфин премин на [[цезиум]]ов атом и ефемерна секунда. Користејќи обични методи на мерење базирани на примените сигнали од радиостаница, то утврдиле орбиталното движење на [[Месечина]]та околу Земјата, од што можело да се заклучи очигледното движење на Сонцето во врска со врмето како што мери атомскиот часовник. Како последица, во 1967 година, Генералната конференција за тегови и мери ја дефинирала секундата на атомско време во [[Меѓународен систем на мерни единици|Меѓународниот систем на мерни единици]] како
 
:''траење од 9.192.631.770 периода на зрачења кое одговара на преминот меѓу две [[хиперфино ниво|хиперфини нивоа]] на [[основна состојба|основната состојба]] на атомот на [[цезиум]] 133.''
 
Основната состојба се дефинира на нула [[магнетно поле]]. Така дефинираната секунда е еквивалентна на ефемерната секунда.
 
Дефиницијата на секундата е подобрена на состанокот на Меѓународниот комитет за тегови и мери во 1997 година, со вклучување на:
 
:''Оваа дефиниција се однесува на цезиумов атом на температура од'' 0 K.
 
Во пракса тоа значи дека многу прецизна реализација на секунда треба да ги компензира ефектите од амбиенталното зрачење со цел да се екстраполира вредноста на секундата како што е дефинирано погоре.
 
== Помали единици од секундата ==
* '''Милисекунда''' е [[Меѓународен систем на мерни единици|СИ]] изведена [[мерна единица|единица]] за [[време]] еднаква на една илјадинка од секундата.
* '''Микросекунда''' е СИ изведена единица за време еднаква на еден [[милион]]ити дел (10<sup>-6</sup>) од секундат. Често се користи за мерење на атомски и [[хемиска реакција|хемиски реакции]], кои нормално се случуваат во мали временски периоди. Нејзин симбол е '''µs'''.
* '''Наносекунда''' е СИ изведена единица за време еднаква на 10<sup>-9</sup> од секундата.
** Ретко се користи во секојдневната употреба. Меѓутоа е многу честа во техниката, особено во [[телекомуникации]]те, кај пулсирачките [[ласер]]и и во некои области на [[електроника]]та.
** Во 1 ns, светлината поминува точно 29,9792458 cm во вакуум (преку дефиницијата на [[метар]]). Но брзината на светлината е побавна во други средини, што го покажува [[индекс на прекршување|индексот на прекршување]] поголем од 1. Заради тоа во воздухот (1,003), светлината патува со брзина од околу око 29,89 cm во една наносекунда, но затоа пак само 22,54 cm во вода (1,33).
* '''Пикосекунда''' е СИ изведена единица за време еднаква на 10<sup>-12</sup> од секундата, или еден билионити дел (т.е. милион милиони) од секундата.
* '''Фемтосекунда''' е СИ изведена единица за време еднаква на 10<sup>-15</sup> од секундата.
** Брановите на видливата [[светлина]] осцилираат со период од околу 1 фемтосекунда.
* '''Атосекунда''' е СИ изведена единица за време еднаква на 10<sup>-18</sup> од секундата.
** Најкратко досега измерено време (февруари [[2004]] година) е 100 атосекунди.<ref> [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3486160.stm (BBC News)]</ref>
* '''Зептосекунда''' е СИ изведена единица за време еднаква на 10<sup>-21</sup> од секундата.
* '''Јоктосекунда''' е СИ изведена единица за време еднаква на еден квадрилионит (10<sup>-24</sup>) дел од секундата.
 
==Наводи==
{{наводи}}
 
==Надворешни врски==
{{Commonscat|Second}}
* [http://www.bipm.fr/en/si/si_brochure/chapter2/2-1/second.html Официјална BIPM дефиниција секунде]
* [http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html Чланак у јавном власништву о дефиницији секунде и преступне секунде]
* [http://www.b92.net/zivot/vesti.php?yyyy=2016&mm=05&dd=27&nav_id=1136519 Време ће почети другачије да се рачуна? (Б92, 27. мај 2016)]
* [http://www.npl.co.uk/science-technology/time-frequency/research/optical-frequency-standards/trapped-ion-optical-frequency-standards National Physical Laboratory: ''Trapped ion optical frequency standards'' ]
* [http://resource.npl.co.uk/docs/networks/time/meeting3/klein.pdf ''High-accuracy strontium ion optical clock''; National Physical Laboratory (2005)]
* [https://web.archive.org/web/20080314011450/http://inms-ienm.nrc-cnrc.gc.ca/research/optical_frequency_projects_e.html#optical National Research Council of Canada: ''Optical frequency standard based on a single trapped ion'']
* [http://physics.nist.gov/cuu/Units/second.html NIST: ''Definition of the second''; notice the cesium atom must be in its ground state at 0 K]
* [http://www.bipm.org/en/publications/si-brochure/second.html Official BIPM definition of the second]
* [http://www.cl.cam.ac.uk/~mgk25/time/metrologia-leapsecond.pdf The leap second: its history and possible future]
* [http://www.nrc-cnrc.gc.ca/eng/services/time/faq/index.html#Q10 ''What is a Cesium atom clock?'']
* [http://www.astronoo.com/en/articles/measuring-time.html Accuracy of the time — Astronoo]
{{Време}}
 
{{Нормативна контрола}}
[[Категорија:Време]]
[[Категорија:Временски единици]]