Разлика помеѓу преработките на „Прва светска војна“

Додаден 26.041 бајт ,  пред 9 години
с
Отстрането уредувањето на 62.162.219.208 (разговор), вратено на последната верзија на Iste Praetor
(Ја заменувам страницата со 'Da mi jajs kuro')
с (Отстрането уредувањето на 62.162.219.208 (разговор), вратено на последната верзија на Iste Praetor)
{{Infobox Military Conflict
Da mi jajs kuro
|conflict = Прва светска војна
|partof =
|image = [[Податотека:WW1 TitlePicture For Wikipedia Article.jpg|300px]]
|caption = '''Од лево на десно''': [[Trench warfare|Ровови]] на [[Западен фронт|Западниот фронт]]; [[Обединето Кралство на Велика Британија и Ирска|Британија]] [[Марк IV (тенк)|Тенкот Марк IV]] преминува преку ров; [[Кралска Морнарица]] [[воен брод|воениот брод]] [[HMS Irresistible (1898)|HMS ''Irresistible'']] потонува откако наидува на [[морска мина|мина]] во [[Поморски операции на Дарданелите|Битката за Дарданелите]]; митралезец со [[заштитна маска]] и [[двокрилец]]от [[Sopwith Camel]].
|date = [[28 јули]] [[1914]] – [[11 ноември]] [[1918]]
|place = [[Европа]], [[Африка]] и [[Среден Исток]] (кратко во [[Кина]] и на [[Пацифички острови|Пацифичките острови]])
|casus = [[Сараевски атентат|Атентатот на престолонаследникот принцот Франц Фердинанд]] (28 Јуни) по која следи објавување на војна на Србија од страна на Австрија (28 Јули) и Руска мобилизација против Австроунгарија (29 Јули).
|result = Победа на [[Антанта]]та. Крај на [[Германска Империја|Германската Империја]], [[Руска Империја|Руската Империја]], [[Отоманска Империја|Отоманската Империја]] и [[Австроунгарија]]. Создавање на нови држави во [[Источна Европа|Источна]] и [[Централна Европа]].
 
|combatant1 = [[Сојузници во Првата светска војна|'''Сојузнички сили''']]:<br />[[Податотека:Flag of Russia (bordered).svg|20px]] [[Руско царство]]<br />[[Податотека:Flag of France.svg|20px]] [[Франција]]<br />[[Податотека: Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Британска Империја]]<br />[[Податотека: Flag of Serbia.svg|20px]] [[Србија]]<br />[[Податотека:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px]] [[Кралство Италија (Савој)|Италија]]<br /> [[Податотека:US flag 48 stars.svg|20px]] [[САД]]<br />[[Сојузници во Првата светска војна|''комплетна листа'']]
|combatant2 = [[Централни сили|'''Централни сили''']]:<br />[[Податотека:Austria-Hungary-flag-1869-1914-naval-1786-1869-merchant.svg|20px]] [[Австроунгарија]]<br />[[Податотека:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[Германско царство]]<br />[[Податотека:Ottoman Flag.svg|20px]] [[Отоманска империја]]<br />{{border|[[Податотека:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|20px]]}} [[Царство Бугарија]]
 
|commander1 = [[Податотека:Flag of Russia (bordered).svg|20px]] [[Николај II]]<br />[[Податотека:Flag of Russia (bordered).svg|20px]] [[Алексеј Брусилов]]<br />[[Податотека:Flag of France.svg|20px]] [[Џорџ Клеменс]]<br />[[Податотека:Flag of France.svg|20px]] [[Џозеф Џефри]]<br />[[Податотека:Flag of France.svg|20px]] [[Фердинанд Фох]]<br /> [[Податотека:Flag of France.svg|20px]] [[Роберт Нивел]] <br />[[Податотека:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Херберт Хенри Аскит]]<br />[[Податотека:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Даглас Хаг, 1st Earl Haig|Сер Даглас Хаг]]<br />[[Податотека:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Џон Џеликој, 1st Earl Jellicoe|Сер Џон Џеликој]]<br />[[Податотека:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px]] [[Виктор Емануел III од Италија|Виктор Емануел III]]<br /> [[Податотека:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px]] [[Луиџи Кадорна]]<br /> [[Податотека:Flag of Italy (1861-1946).svg|20px]] [[Армандо Диаз]]<br />[[Податотека:US flag 48 stars.svg|20px]] [[Вудров Вилсон]]<br />[[Податотека:US flag 48 stars.svg|20px]] [[Џон Першинг]]<br />
 
|commander2 = [[Податотека:Austria-Hungary-flag-1869-1914-naval-1786-1869-merchant.svg|20px]] [[Франц Јозеф I од Австрија|Франц Јозеф I]]<br />[[Податотека:Austria-Hungary-flag-1869-1914-naval-1786-1869-merchant.svg|20px]] [[Конрад фон Хитцендорф]]<br />[[Податотека:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[Вилијам II, Германски Император|Вилхем II]]<br />[[Податотека:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[Ерих фон Фалкенхајн]]<br />[[Податотека:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[Паул фон Хинденбург]]<br />[[Податотека:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[Ранјхард Шир]]<br />[[Податотека:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[Ерих Лудендорф]]<br />[[Податотека:Ottoman Flag.svg|20px]] [[Мехмед V]]<br />[[Податотека:Ottoman Flag.svg|20px]] [[Исмаил Енвер]]<br />[[Податотека:Ottoman Flag.svg|20px]] [[Мустафа Кемал Ататурк]]<br />{{border|[[Податотека:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|20px]]}} [[Цар Фердинанд|Фердинанд I]]
 
|casualties1 = '''Убиени:''' <br /> 5,520,000 <br />'''Ранети:''' 12,831,000 <br />'''Исчезнати:''' 4,121,000<ref name=Evans>Evans, David. Teach yourself, the First World War, Hodder Arnold, 2004.p.188</ref><br />
|casualties2 = '''Убиени:''' <br /> 4,386,000 <br />'''Ранети''': 8,388,000 <br />'''Исчезнати:''' 3,629,000<ref name=Evans/><br />
}}{{Campaignbox Прва светска војна}}
[[Податотека:Bombardirana bitola-I svetska vojna.jpg|thumb|right|300px|Разрушени објекти во [[Битола]] бомбардирани од [[Германско царство|германски]] авиони во [[1918]] г. за време на Првата светска војна]]
'''Прва светска војна''', исто така позната и како '''Големата војна''' и '''Војна на нациите''' е [[светски конфликт]] што се одвива од [[1914]] до [[1918]] година и започнува во [[Европа]]. Ниеден претходен конфликт нема мобилизирано толкав број војници ниту пак вклучил толку многу луѓе во бојното поле. Првата светска војна е втор најкрвав настан во светската [[историја]] до тогаш. [[Хемиско оружје]] е искористено за прв пат, изведени се првите масовни бомбардирања на цивили од небо, и некои од првите големи масакри на цивили се случуваат за време на војната. Четири династии, [[Хабсбурговци]]те, [[Романови]], [[Отоманска Империја|Отоманците]] и [[Хохенцолерни]]те, чии корења на моќ се протегаат до деновите на крстоносните војни, паѓаат за време на војната или после неа.
 
Првата светска војна претставува одлучувачко раскрстување со стариот светски поредок, обележувајќи ја пропаста на [[апсолутизам|апсолутистичката]] [[монархија]] во Европа. Војната ќе се покаже како катализатор за [[Руска револуција (1917)|Руската револуција]] која понатаму ќе инспирира револуции во земји како [[Кина]] и [[Куба]] и ќе ја постави основата за [[Студена војна|Студената војна]] меѓу [[СССР]] и [[САД]]. Поразот на [[Германија]] во војната и неуспехот да се решат некои од причините за Големата војна поставуваат основа за раст на [[националсоцијализам]] и неговиот конечен резултат - избувнувањето на [[Втората светска војна]] во [[1939]] година. Војната исто така на големо ја зголемува употребата на масовна индустријализација како база за нова форма на војување што се потпира целосно на [[технологија]] и вовлекува цивили како никогаш порано.
 
Поимот „Прва светска војна“, што имплицира настан различен од „Втора светска војна“ не е популарен меѓу некои историчари кои ја сметаат војната само како прва фаза од три-децениската војна што се протега од 1914-1945 година. Други историчари, пак, гледаат на Прва светска војна како една од последиците на [[Франција|францускиот]] пораз во Француско-пруските војни што води кон француската експлоатација на балканската криза како повод за општа војна. Историчари исто така ја цитираат и германската дипломатска неснаодливост како и бранот [[национализам]] што ја преплавува Европa во тоа време.
 
Прва светска војна станува позната како [[рововска војна]], каде што голем број на војници се врзани за рововите и не можат да се движат многу заради напнатоста на одбраната. Ова е посебно вистинито за [[Западен фронт|Западниот фронт]]. Преку 9 милиони луѓе умираат на бојното поле и уште приближно толку на домашниот фронт како последица на недостаток на храна, [[геноцид]] и битка на земја.
 
== Жртви ==
{|class="wikitable sortable"
!Земја!!Жртви!!Мртви!!Ранети
|-
|[[Русија]] Убиени:
5,520,000
Ранети: 12,831,000
Исчезнати: 4,121,000[1]
Убиени:
4,386,000
Ранети: 8,388,000
Исчезнати: 3,629,000[1]
|align=right|6.650.000
|align=right|1.700.000
|align=right|5.950.000
|-
|[[Германија]]
|align=right|5.989.758
|align=right|2.037.700
|align=right|4.216.058
|-
|[[Франција]]
|align=right|5.623.800
|align=right|1.357.800
|align=right|4.266.000
|-
|[[Австроунгарија]]
|align=right|4.820.000
|align=right|1.200.000
|align=right|3.620.000
|-
|[[Британска Империја]]*
|align=right|2.998.583
|align=right|908.371
|align=right|2.090.300
|-
|[[Италија]]
|align=right|1.597.000
|align=right|650.000
|align=right|947.000
|-
|[[Србија]]
|align=right|1.978.148
|align=right|1.250.000
|align=right|728.148
|-
|[[Отоманска Империја]]
|align=right|725.000
|align=right|325.000
|align=right|400.000
|-
|[[Романија]]
|align=right|455.706
|align=right|335.706
|align=right|120.000
|-
|[[САД]]
|align=right|360.300
|align=right|126.000
|align=right|234.300
|-
|[[Бугарија]]
|align=right|239.890
|align=right|87.500
|align=right|152.390
|-
|[[Канада]]*
|align=right|239.605
|align=right|66.655
|align=right|172.950
|-
|[[Австралија]]*
|align=right|218.501
|align=right|59.330
|align=right|159.171
|-
|[[Црна Гора]]
|align=right|60.000
|align=right|50.000
|align=right|10.000
|-
|[[Белгија]]
|align=right|58.402
|align=right|13.716
|align=right|44.686
|-
|[[Грција]]
|align=right|26.000
|align=right|5.000
|align=right|21.000
|-
|[[Португалија]]
|align=right|20.973
|align=right|7.222
|align=right|13.751
|-
|[[Њуфаундленд]]**
|align=right|3.565
|align=right|1.251
|align=right|2.314
|-
|[[Јапонија]]
|align=right|1.207
|align=right|300
|align=right|907
|-class="sortbottom"
|style="border-top:1px solid black;border-right:1px solid gray;"|'''Вкупно'''
|align=right style="border-top:1px solid black;border-right:1px solid gray;"|31.266.438
|align=right style="border-top:1px solid black;border-right:1px solid gray;"|9.381.551
|align=right style="border-top:1px solid black;border-right:1px solid gray;"|23.148.975
|}
<nowiki>*</nowiki>Британска Империја вклучува канадски, австралиски и индиски жртви.<br />
<nowiki>**</nowiki>Њуфаундленд не е дел од Канада во овој период.
 
== Причина за војната ==
Во [[1914]] г. надвојводата [[Франц Фердинанд]] и неговата жена Софи Хотек биле во официјална посета на Босна. Во текот на посетата еден од незадоволните фрла бомба врз автомобилот на Франц Фердинанд. Таа се одбива и експлодирува под следниот автомобил во колоната, повредувајќи ги оние кои биле во него. Тогаш Франц фердинанд оди со автомобилот понатаму на побезбедно место. Во тој момент, додека седел во кафеана, [[Гаврило Принцип]], станува, се пробива низ толпата, вади пиштол и со седум куршуми го убива надвојводата и неговата сопруга. Заради ова Австро-Унгарија ја обвинила владата на [[Србија]].
 
Во текот на 1914 биле формирани три фронта: Западен, Источен и Балкански фронт. Освен на европските фронтови, воени дејствија се воделе и на Далечниот Исток и Северна Африка.
 
== Западен фронт ==
Западниот фронт се протегал од бреговите на [[Северното Море]] до швајцарската граница. До крајот на август германските воени единици навлегле длабоко во северна Франција преку [[Белгија]]. По прегрупирањето на француската армија, германското напредување било запрено северозападно од [[Париз]], кој со околината бил добро утврден.
 
== Водачи ==
<gallery>
Податотека:KaiserBill2.jpg|Вилхелм II од Германија
Податотека:Theobald von Bethmann-Hollweg.jpg|Германскиот канцелар Теобалд фон Битман-Холвег
Податотека:Ribot.jpg|Францускиот премиер Александре Рибот
Податотека:Herbert Henry Asquith.jpg|Британскиот премиер Херберт Хенри Аскуит
Податотека:David Lloyd George.jpg|Британскиот премиер Дејвид Лојд Џорџ
Податотека:Nicholas II of Russia01.jpg|Рускиот цар Николај II
Податотека:President Woodrow Wilson portrait December 2 1912.jpg|Американскиот претседател Вудроу Вилсон
Податотека:Andranikpasha.JPG|Ерменскиот водач Андраник Озаниан
Податотека:Tisza István Napkelet grafika.PNG|Унгарскиот премиер Иштван Тиза
</gallery>
 
== Поврзано ==
* [[Историја на Европа]]
* [[Историја на Балканот]]
* [[Литература од Првата светска војна]]
* [[Улога на жените во светските војни]]
* [[Бојни отрови во Првата светска војна]]
* [[Листа на битки 1901-2000]]
* [[Листа на луѓе поврзани со Првата светска војна]]
 
== Наводи ==
{{reflist}}
 
== Надворешни врски ==
 
* [http://www.firstworldwar.com/ First World War.com] „Мултимедијална историја на Прва Светска војна“
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1998/10/98/world_war_i/198172.stm Војната над сите војни на страната на BBC]
* [http://www.greatwar.nl/ „Наследство на големата војна“] со многу слики
* [http://www.1914-1918.net/ Британската армија во Големата војна]
* [http://reference.allrefer.com/encyclopedia/W/WW1.html Прва Светска војна, војни и битки]
* [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/FWW.htm Енциклопедија на Прва Светска војна]
* [http://www.militaryindexes.com/worldwarone/ Онлајн документи и индекси за Прва Светска војна]
* [http://www.lib.byu.edu/~rdh/wwi/ Архива документи за Прва Светска војна]
* [http://users.hunterlink.net.au/~maampo/militaer/milindex.html Пред-воената германска армија]
 
[[Категорија:Прва светска војна|*]]
[[Категорија:Глобални конфликти]]
[[Категорија:Војни на Унгарија]]
[[Категорија:Војни на Црна Гора]]
[[Категорија:Војни на Србија]]
[[Категорија:Војни на Ерменија]]
[[Категорија:Војни на Австралија]]
[[Категорија:Војни на Австрија]]
[[Категорија:Војни на Белгија]]
[[Категорија:Војни на Британска Индија]]
[[Категорија:Војни на Бугарија]]
[[Категорија:Војни на Канада]]
[[Категорија:Војни на Кина]]
[[Категорија:Војни на Хрватска]]
[[Категорија:Војни на Франција]]
[[Категорија:Војни на Грција]]
[[Категорија:Војни на Германија]]
[[Категорија:Војни на Унгарија]]
[[Категорија:Војни на Ирска]]
[[Категорија:Војни на Италија]]
[[Категорија:Војни на Јапонија]]
[[Категорија:Војни на Република Македонија]]
[[Категорија:Војни на Нов Зеланд]]
[[Категорија:Војни на Португалија]]
[[Категорија:Војни на Романија]]
[[Категорија:Војни на Русија]]
[[Категорија:Војни на Јужна Африка]]
[[Категорија:Војни на Османлиската империја]]
[[Категорија:Војни на Обединетото Кралство]]
[[Категорија:Војни на САД]]
 
{{Link FA|ast}}
{{Link FA|de}}
{{Link FA|eo}}
{{Link FA|he}}
{{Link FA|ka}}
{{Link FA|ro}}
{{Link FA|vi}}
 
[[kbd:Япэрей дунейпсо зауэ]]
[[af:Eerste Wêreldoorlog]]
[[als:Erster Weltkrieg]]
[[am:የመጀመሪያው የዓለም ጦርነት]]
[[ang:Fyrst Ƿoruldgūþ]]
[[ar:الحرب العالمية الأولى]]
[[an:Primera Guerra Mundial]]
[[ast:Primera guerra mundial]]
[[gn:Peteĩha Ñorairõ Guasu]]
[[az:Birinci Dünya müharibəsi]]
[[bn:প্রথম বিশ্বযুদ্ধ]]
[[zh-min-nan:Tē-it-chhù Sè-kài Tāi-chiàn]]
[[be:Першая сусветная вайна]]
[[be-x-old:Першая сусьветная вайна]]
[[bcl:Enot na Gyerang Pankinaban]]
[[bg:Първа световна война]]
[[bar:Erster Wödkriag]]
[[bo:འཛམ་གླིང་འཁྲུག་ཆེན་དང་པོ།]]
[[bs:Prvi svjetski rat]]
[[br:Brezel-bed kentañ]]
[[ca:Primera Guerra Mundial]]
[[cv:Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи]]
[[cs:První světová válka]]
[[co:Prima guerra mundiale]]
[[cy:Y Rhyfel Byd Cyntaf]]
[[da:1. verdenskrig]]
[[de:Erster Weltkrieg]]
[[et:Esimene maailmasõda]]
[[el:Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος]]
[[eml:Prémma guèra mundièl]]
[[en:World War I]]
[[es:Primera Guerra Mundial]]
[[eo:Unua mondmilito]]
[[ext:I Guerra Mundial]]
[[eu:Lehen Mundu Gerra]]
[[fa:جنگ‌ جهانی اول]]
[[hif:World War I]]
[[fo:Fyrri veraldarbardagi]]
[[fr:Première Guerre mondiale]]
[[fy:Earste Wrâldkriich]]
[[fur:Prime vuere mondiâl]]
[[ga:Céad Chogadh Domhanda]]
[[gv:Yn Chied Chaggey Dowanagh]]
[[gd:An Cogadh Mòr]]
[[gl:Primeira Guerra Mundial]]
[[gan:第一次世界大戰]]
[[ko:제1차 세계 대전]]
[[hy:Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]
[[hi:प्रथम विश्वयुद्ध]]
[[hsb:Prěnja swětowa wójna]]
[[hr:Prvi svjetski rat]]
[[io:Unesma mondo-milito]]
[[ilo:Umuna a Sangalubongan a Gubat]]
[[id:Perang Dunia I]]
[[ia:Prime Guerra Mundial]]
[[os:Фыццаг дунеон хæст]]
[[is:Fyrri heimsstyrjöldin]]
[[it:Prima guerra mondiale]]
[[he:מלחמת העולם הראשונה]]
[[jv:Perang Donya I]]
[[kn:ಮೊದಲನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ]]
[[krc:Биринчи дуния къазауат]]
[[ka:პირველი მსოფლიო ომი]]
[[kk:Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
[[sw:Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia]]
[[ku:Şerê cîhanê yê yekem]]
[[lad:Primera Gerra Mondiala]]
[[lez:Дуьньядин садлагьай дяве]]
[[la:Bellum Orbis Terrarum Primum]]
[[lv:Pirmais pasaules karš]]
[[lb:Éischte Weltkrich]]
[[lt:Pirmasis pasaulinis karas]]
[[li:Örsjte Waeltkreeg]]
[[hu:Első világháború]]
[[mg:Ady Lehibe Voalohany]]
[[ml:ഒന്നാം ലോകമഹായുദ്ധം]]
[[mr:पहिले महायुद्ध]]
[[arz:الحرب العالميه الأولى]]
[[mzn:جنگ جهانی اول]]
[[ms:Perang Dunia Pertama]]
[[mwl:Purmeira Guerra Mundial]]
[[mn:Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]
[[my:ပထမ ကမ္ဘာစစ်]]
[[nah:Īyāōyo in Cemānāhuac Inic Cē]]
[[nl:Eerste Wereldoorlog]]
[[nds-nl:Eerste Wealdkrieg]]
[[ne:प्रथम विश्वयुद्ध]]
[[new:न्हापाया हलिम हताः]]
[[ja:第一次世界大戦]]
[[frr:Jarst Wråålkrich]]
[[no:Første verdenskrig]]
[[nn:Den fyrste verdskrigen]]
[[nrm:Preunmié Dgèrre Mondiale]]
[[oc:Primièra Guèrra Mondiala]]
[[om:Warrana Adunya 1]]
[[pa:ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]]
[[pnb:پہلی جنگ عظیم]]
[[pap:Prome Guera Mundial]]
[[ps:لومړنۍ نړېواله جګړه]]
[[km:សង្គ្រាមលោកលើកទីមួយ]]
[[nds:Eerste Weltkrieg]]
[[pl:I wojna światowa]]
[[pt:Primeira Guerra Mundial]]
[[crh:Birinci Cian cenki]]
[[ro:Primul Război Mondial]]
[[rm:Emprima Guerra mundiala]]
[[qu:Huk ñiqin pachantin maqanakuy]]
[[rue:Перша світова война]]
[[ru:Первая мировая война]]
[[sc:Prima Gherra Mundiale]]
[[stq:Eersten Waareldkriech]]
[[sq:Lufta e Parë Botërore]]
[[scn:Prima guerra munniali]]
[[si:පළමුවන ලෝක යුද්ධය]]
[[simple:World War I]]
[[sk:Prvá svetová vojna]]
[[sl:Prva svetovna vojna]]
[[so:Dagaalkii koowaad]]
[[ckb:شەڕی جیھانیی یەکەم]]
[[sr:Први светски рат]]
[[sh:Prvi svjetski rat]]
[[su:Perang Dunya I]]
[[fi:Ensimmäinen maailmansota]]
[[sv:Första världskriget]]
[[tl:Unang Digmaang Pandaigdig]]
[[ta:முதல் உலகப் போர்]]
[[tt:Беренче бөтендөнья сугышы]]
[[te:మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం]]
[[th:สงครามโลกครั้งที่หนึ่ง]]
[[tr:I. Dünya Savaşı]]
[[uk:Перша світова війна]]
[[ur:پہلی جنگ عظیم]]
[[ug:بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى]]
[[vec:Prima guera mondiałe]]
[[vi:Chiến tranh thế giới thứ nhất]]
[[fiu-vro:Edimäne ilmasõda]]
[[wa:Prumire guere daegnrece]]
[[vls:Êestn Weireldoorloge]]
[[war:Syahan nga Gera Pankalibutan]]
[[wo:Xareb Àdduna bu Njëkk]]
[[yi:ערשטע וועלט מלחמה]]
[[yo:Ogun Àgbáyé Kìíní]]
[[zh-yue:第一次世界大戰]]
[[bat-smg:Pėrma svieta vaina]]
[[zh:第一次世界大战]]
31

уредување