Разлика помеѓу преработките на „Епистемологија“

с
нема опис на уредувањето
с
с
{{без извори}}
{{внимание}}
'''ЕпистемиологијатаЕпистемологијата''' (од грчкиот ἐπιστήμη (epistēmē), што значи „знаење, наука“, и λόγος (logos), што значи „знаење“) е гранка на филозофијата која се занимава природата и опсегот (ограничувањата) на знаењето. Ги опфаќа прашањата:
- Што е знаењето?
- Како се добива знаењето?
- Како го знаеме она што го знаеме?
Голем дел од дебата за ова поле се фокусира на анализирањето на природата на знаењето и како е поврзано со сродните замисли како вистина, верба и оправдување. Исто така, се однесува и на начините за добивање на знаење, како и на скептицизам за различни тврдења за знаење.
Терминот бил воведен од шкотскиот филозоф Џејмс Фредерик Фериер (1808–1864). Голем број од дефинициите во речниците може да дадат впечаток дека епистемиологијатаепистемологијата е тесно поврзана со критичкото размислување: „студија или теорија за природата и основи на знаење особено со упатување на нејзините граници и валидност“ (Merriam-Webster's Online Dictionary, 11th Edition). Но делумно затоа што епистемиологијатаепистемологијата го дефинира познавањето како вистина, за разлика од критичкото размислување, епистемиологијатаепистемологијата речиси ги игнорира механизмите, темите и методите нагласени во критичкото размислување, како што се тестирањето за специфични пропозиции, логични недоследности, нејаснотии и измама кои се среќаваат во секојдневни услови и решавање проблеми.
Во физиката, концептот на епистемиологијаепистемологија е битен во модерната интерпретација на квантната механика, и се употребува од многу автори за анализирање на делата на доминантните физичари како што се Вернер Хајзенберг, Макс Борн и Волфганг Паули.
 
==Знаење==
Знаење дека, знаење како и знаење преку дознавање
Во овој дел, и во епистемиологијатаепистемологијата општо, знаењето кое обично се дискутира е пропозициското знаење, исто познато и „знаење дека“. Ова е различно од „знаење како“ и „знаење преку дознавање“. На пример: во математика, познато е дека 2 + 2 = 4, но постои и знаење како да се пресмета два броја и знаење на лице, знаење на место, на предмет или на активност. Некои (иако не сите) филозофи сметаат дека има битна разлика меѓу „знаење дека“, знаење како“ и знаење преку дознавање“, каде епистемиологијатаепистемологијата примарно се интересира за првото.
Бертрант Расел е познат по тоа што правел разлика на „знаење преку опис“ (форма на знаење дека) и „знаење преку дознавање“ во Проблемите на филозофијата. На Гилберт Рајл честопати му се припишува нагласувањето на разликата меѓу знаење како и знаење дека во Концептот на умот. Во Лично знаењ, Михаел Поланји дискутира за епистемиолошкатаепистемолошката релевантност на знаење како и знаење дека; употребува пример со актот на баланс при возењето велосипед, сугерира дека теоретското знаење на физиката кое вклучува одржување на состојба на баланс не може да го замени практичното знаење на тоа како да се вози, и дека е важно да се разбере како обете се утврдени. Оваа позиција во суштина е на Рајл, кој спори дека неуспевањето да се признае разликата меѓу знаењето дека и знаењето како води до суров регрес.
Во поново, некои епистемиолозиепистемолози (Соса, Греко, Кванвиг, Загзебски) спорат дека епситемиологијата треба да ги издигнува карактеристиките на луѓето (имено, интелектуалните доблести), а не само карактеристиките на пропозициите или пропозиционалните ментални ставови. Една причина тоа што се вели дека повисоките форми на когнитивен успех (имено, разбирањето) вклучува карактеристики кои не може да бидат проценети од оправдано поглед на знаење на оправдано вистинско верување.
 
==Верување==
Тврдењата за „верување“ понекогаш значат дека зборувачот предвидува нешто кое би се покажало како корисно или успешно во некоја смисла – можеби зборувачот може да „верува во“ неговиот или нејзиниот омилен фудбалски тим. Ова не е оној вид верување на кое обично се однесува во епистемиологијатаепистемологијата. Она кое се однесува е кога „се верува во нешто“ значи кога каква било когнитивна содржина се смета за вистинита. На пример, да се верува дека небото е сино е да се мисли дека пропозицијата „Небото е сино“ е вистинита.
 
==Вистина==
==Непогрешливост, непоништливост==
Во една реакција кон Гетиер, американскиот филозоф Ричард Киркам споредл дека единствената дефиниција за знаење која може да биде имуна на сите контра-примери е онаа за непогрешливоста. За нешто да се оквалификува како знаење се применува теоријата, верување мора не само да биде вистинито и оправдано, оправдувањето на верувањето мора да ја принудува вистинитоста. Со други зборови, оправдувањето за верување мора да биде непогрешливо.
Друг можен кандидат за четвртиот услов на знаење е непоништливоста. Теоријата на поништливост тврди дека не треба да има натфрлачка или поразувачка вистина од причините со кои се оправдува нечие верување. На пример, да речеме дека лицето С верува дека го видело како Том Грабит украл книга од библиотеката. Можна поразувачка или натфрлачка пропозиција за такво тврдење може да биде вистинита пропозиција, како, „Близнакот на Том Грабит е моментално во истиот град во кој е Том“. Кога нема ништо поразувачко за оправдувањето, субјектот би бил епстемиолошкиепстемолошки оправдан.
Индијскиот филозоф Б. К. Матилал извлекол традиција од Навја-Нјаја погрешливоста како одговор за проблемот на Гетиер. Теоријата Нјаја прави разлика меѓу знаење на п и знаење дека некој знае п – ова се различни настани, со различни каузални услови. Второто ниво е некаков вид на имплицитен заклучок кој обично следи веднаш по епизодата на знаење на п (знаење simpliciter). Случајот Гетиер е анализиран преку вадење заклучок за поглед на Гангеша (13. век), кој смета дека секое вистинито верување е знаење simpliciter според овој поглед. Прашањето за оправдување се појавува само на второто ниво, кога човек го смета знаењето на стекнато верување. Иницијално, постои недостиг од несигурност, па затоа станува вистинско верување. Но во следниот момент, кога слушателот треба да преземе потфат на дознавање дали знае п, може да се појават сомнежи. „Ако, во некои слични случаи на тој на Гетиер, сум во грешка со мојот заклучок за знаењето на дадена окурентно верување (бидејќи доказите може да бидат псевдо-докази), тогаш сум во грешка за вистината на моето верување – а тоа е во согласност со Нјаја погрешливоста: не може да бидат оддржливи сите тврдења за знаење“.
 
 
==Екстернализам и интернализам==
Дел од дебатата за природата на знаењето е дебата меѓу епистемиолошкитеепистемолошките екстерналисти од една страна и епстемиолошкитеепстемолошките интерналисти од друга. Екстерналистите сметаат дека факторите кои се сметаат за „екстерни“, што значи надвор од психолошките држави на тие кои здобиваат знаење, може да бидат услови на знаење. На пример, екстерналистичка реакција за проблемот на Гетиер не е да се каже дека, за едно оправдано вистинито верување да се смета за знаење, мора да биде причинето, на некаков ист начин, од релевантни факти. Таквата каузација, до степен дека е „надвор“ од умот, би се сметала како екстерен услов кој нуди знаење. Интерналистите, напротив, тврдат дека сите услови кои нудат знаење се во рамките на психолошките состојби на тие кои се здобиваат со знаење.
Рене Декарт, проминентен филозоф и поддржувач на интернализмот, напишал, дека, бидејќи единствениот метод според кој го перцепираме екстерниот свет е преку нашите сетила, и, дека, од причина што сетилата не се непогрешливи, треба да го сметаме нашиот концепт за знаење како непогрешлив. Единствениот начин да се пронајде нешто кое може да се опише како „непогрешливо вистинито“, тој тврди, би било преправање дека омнипотентно, измамничко битие си игра со перцепциите на луѓето за универзумот, и дека логичното нешто да се направи е да се доведе во прашање се што ги вклучува сетилата. „Cogito ergo sum“ е обично поврзувано со теоријата на Декарт, бидејќи тој постулирал дека единственото нешто што тој самиот не можел логично да го доведе во сомнеж е неговото сопствено постоење: „Не постојам“ е контрадикција; чинот на кажување дека човек не постои претпоставува дека некој друг го вели тоа. Иако Декарт можел да се сомнева во неговите сетила, во неговото тело и светот околу, тој не можел да го негира своето постоење, бидејќи бил способен да се сомнева и мора да постои за да го прави тоа. Дури и да е тоа измама на некој „зол гениј“, треба да постои за да биде измамен. Сепак, Декарт не одел понатаму за да дефинира што е. Ова е посочено од материјалистичкиот филозоф Пјер Гасенди (1592–1655) кој го обвинил Декарт дека велел како тој „не е тоа, и не е ова“, иако никогаш не кажал што точно постои.
 
==Стекнување знаење==
Второто прашање е како се стекнува знаење. Сферата на епистемиологијатаепистемологијата опфаќа:
1. Проблеми кои се однесуваат на епистемиолошкитеепистемолошките разлики, како таа меѓу искуството и a priori, како начини за создавање знаење.
2. Разлика меѓу синтеза и анализа употребени како начини за доказ
3. Дебати како оние меѓу емпиричарите и рационалистите
Американскиот филозоф В. В. О. Квин, во „Две догми на емпирицизам“, ја предизвика оваа разлика преку спорење дека двете имаат нејасна граница.
 
Гранки или „тенденции“ во епистемиологијатаепистемологијата
 
==Емпирицизам==
Во филозофијата, емпирицизмот генерално е теорија на знаење со нагласување на улогата на искуството, особено искуство базирано на перцептуални опсервации од сетилата. Одредени форми го третираат целото знаење како емпириско, додека некои ги сметаат дисциплините математиката и логиката како исклучоци.
Постојат многу варијанти на емпирицизам, позитивизам и реализам меѓу нив се највообичаено изнесувани, но централно на сите емпирицистички епистемиологииепистемологии е замислата за епистемиолошкиепистемолошки привилегиран статус на сетилни податоци.
 
==Идеализам==
Идеалистите веруваат дека знаењето е главно (или во некои сфери) здобиено со a priori процес или е вроден – на пример, во форма на концепти кои не се извлечени од искуство. Релевантните теоретски процеси честопати го имаат името „интуиција“. Релевантните теоретски концепти може наводно да бидат дел од структурата на човековиот ум (како во теоријата на Кант за трансценденталниот идеализам), или да се каже дека постојат независно од умот (како во теоријата за формите на Платон).
Степенот до кој ова вроденот човечко знаење е нагласувано во однос на искуството како начин за стекнување знаење варира кај секој идеалист. Некои тврдат дека знаењето од каков било вид може да се добие само a priori, додека другите тврдат дека одредено знаење може да се добие и a posteriori. Консеквентно, границата меѓу идеалистичките епистемиологииепистемологии и другите може да биде нејасна.
Главниот концепт, сепак, централен во сите идеалистички епистемиологииепистемологии, е централноста на Разумот: (’Разум‘ со големо Р): a priori Разум: знаењето мое да биде само, на крајот, производ на умот и според тоа, по дефиниција, ’идеал‘. Она што се ’знае‘ по дефиниција е ’идеал‘.
 
==Рационализам==
За споредба со емпирицизмот и идеализмот, кои го нагласуваат епистемиолошкиепистемолошки привилегираниот статус на сетилните податоци (емпириски) и првенството на Разумот (теоретски), соодветно, модерниот рационализам додава трет ’систем на размислување‘, како што Гастон Башелар ги нарекол овие сфери и тврди дека сите три се од еднаква важност: емпириска, теоретска и апстрактна. Рационализмот прави еднакво упатување кон сите три системи на размислување.
Пример за апстрактно размислување е концептот на Питагора за ’чисти‘ геометриски форми: совршени триаголници, квадрати, кругови. Друг пример се имагинарните бројки, во математиката.
 
Конструктивизам
Конструктивизмот е поглед во филозофијата според она кое сето знаење е „конструирано“, колку и што е контигент на конвенцијата, човековата перцепција и социјалното искуство. Конструктивизмот предлага нови дефиниции за знаење и вистина кои формираат нова парадигма, базирано на нивната интерсубјективност наместо на класичната објективност, и на остварливоста наместо вистината. Пијагетскиот конструктивизам, сепак, верува во објективност – конструкти можат да бидат валидизирани преку експериментирање. Конструктивистичката точка на поглед е прагматска; како што рекол Вико: „Нормата навистината е да се успее во неа“.
Потекува во социологијата под терминот „социјален конструктионизам“ и го има добиено името „конструктивизам“ кога се однесува на филозофската епистемиологијаепистемологија, иако „конструктионизамот“ и „конструктивизмот“ честопати се употребуваат меѓузаменливо. Конструктивизмот исто така се има појавено во полето на меѓународни односи, каде пишувањата на Александар Вент се популарни. Опишувањето на карактеристичната природа на меѓунардната реалност означена од „анархија“, вели тој, „Анархијата е онаква каква што државата ја прави“.
 
Проблемот на регрес
„... за да се оправда верување човек мора да бара натамошно оправдано верување. Ова значи дека една од двете работи може да биде случајот. Или има некакви [епистемиолошкиепистемолошки основни] верувања кои може да биде оправдано да се имаат без да се биде во можност за нивно оправдување на основа на некое друго верување, или за секое оправдано верување постои бесконечен регрес на (потенцијална) оправданост [теоријата на небула]. За оваа теорија не постои цврсто дно за оправдување. Оправдувањето само лута наваму-натаму низ нашата мрежа од верувања, никаде не застанува“. Очигледната невозможност за комплетирање на бесконечен синџир од резонирање од некои се смета дека го поддржува скептицизмот. „Единствената вистинска мудрост е кога се знае дека ништо не се знае“. (Сократ)
 
Реакција за проблемот на регрес
Многу епистемиолозиепистемолози кои ја проучуваат оправданост се обиделе да спорат различни типови синџири на резонирање кои може да му побегнат на проблемот на регрес.
 
Бесконечност
Не е невозможно да постои бесконечно оправдувачка серија. Оваа позиција е позната како „бесконечност“. Луѓето во ова обично ја сметаат бесконечната серија како само потенцијална, во смисла на тоа дека поединец може има неограничени многу причини кои му се достапни, без да мора свесно да ги разгледа сите овие причини, кога се појавува потреба затоа. Оваа позиција е мотивирана делумно од желбата да се избегне она што се гледа како произволност и циркуларност на главните конкуренти, темелност и кохерентност. Во математиката, бесконечните серии понекогаш се конвергираат – (ова е основата за [[математичка анализа|математичката анализа]]) – според тоа, човек може да има бесконечна серија од логични аргументи и да ги анализира за конвергентно (или неконвергентно) решение.
 
[[Категорија:ЕпистемиологијаЕпистемологија| ]]
[[Категорија:Философија]]
 
[[eo:Sciteorio]]
[[eu:Epistemologia]]
[[fa:شناخت‌شناسیشناختشناسی]]
[[fr:Épistémologie]]
[[fy:Epistemology]]