Бреза

род дрва од фамилијата брези
Бреза
Betula pendula 001.jpg
Бела бреза (Betula pendula)
Научна класификација
Царство: Растенија
Нерангирано: Скриеносеменици
Ред: Буковидни
Семејство: Брези
Род: Бреза
L.
Видови

многу

Испукана кора на бела бреза
Гранче на блатна бреза (Betula pumila)

Бреза (науч. Betula) — род на листопадни дрва од семејството на брезите (Betulaceae), во која спаѓаат и евлата, леската и габерот, а е во блиско сродство со буките. Опфаќа 30 до 60 таксони, од кои 11 се водат како загрозени на Црвениот список на МСЗП од 2011 г. Брезите се кратковечни пионерски видови, застапени ширум северната полутопка, особено во северните умерени и субполарни краишта.

Во Македонија се среќава само белата бреза (Betula pendula).[1] Името на ова дрво се содржи во разни топоними и населени места како Брезово, Брезно и голем број села со името Брезница.

ОписУреди

Сите видови брези се мали до средни дрва или грмушки и претежно виреат во умерениот појас. Имат прости, назменично распоредени листови со единечна или двојна назабеност, пердувести жилички и имаат дршки и прилисници. Често се јавуваат во парови на странични гранчиња.[2] Плодот е мал и крилест. Се разликуваат од евлата по тоа што женските реси не се задрвенети и шишаркести, туку се распаѓаат кога ќе узреат, испуштајќи го семето.

Кората има карактеристични хоризонтални засеци. Отпорна е на распаѓање поради смолното масло што го содржи. Бојата на кората е различна кај различни видови, поради што постојат видови наречени „сива“, „бела“, „црна“, „црвена“ и „жолта“ бреза.

Пупките излегуваат рано и наполно се развиваат кон средината на летото. Сите се странични, т.е. врвот од гранчето нема завршна пупка. Дрвото кај сите видови има долгнавест состав и сатенски изглед.

ЕкологијаУреди

Брезите често растат рамномерно на лесни, добро исцедени кисели почви. Важат за пионерски вид што брзо се шири на отворени предели по опожарување на вегетацијата и можат да бидат наметливи доколку не се контролираат. Начелно се низински дрва, но некои видови, како џуџестата бреза (Betula nana) се планински.

ВидовиУреди

 
Брезови листови и реси
Европа и Азија
Северна Америка

УпотребаУреди

 
Брезова шперплоча
 
Собирање на брезов сок

Брезата е мошне тврдо дрво и затоа тешко се работи со рачни орудија.[3] Дрвото има сјаен изглед и е погодно за украсни површини како фурнир. Од него често се прават и шперплочи за мебел и макети во авиомоделарството. Од балтичката бреза се изработуваат кутии за звучници, тапани и гитари.

Маслото се користи во штавењето на кожа, а катранот порано бил мошне застапен како лепило, но и како природен лек.[4] Брезовиот сок е традиционален пијалак во северна Европа, Русија и северна Кина. Оваа материја во Македонија е застапена и во шампони.

Во стара Индија и Русија, брезовата кора масовно се користела како материјал за пишување.[5][6]

Културно значењеУреди

Брезата има значење во митологијата и верувањата на европските народи, особено Словените и Келтите. Во словенската митологија, на брезине седеле русалките и самовилите бидејќи им прилегале. Според верувањата на келтските народи, брезата симболизира обнова, стабилност и приалгодливост поради нејзината жилавост и приспособливост на разни физички и климатски услови.

Брезата е национално дрво на Финска и Русија како и државно дрво на Њу Хемпшир, САД.

Брезата како мотив во уметностаУреди

  • „Шумат брезите“ - песна на рускиот поет Генадиј Ајги од 1975 година.[7]
  • „Врвовите на брезите - од детството и до денес“ - песна на рускиот поет Генадиј Ајги од 1983 година.[8]
  • „Бреза“ - песна на рускиот поет Сергеј Есенин од 1913 година.[9]

ПоврзаноУреди

НаводиУреди

  1. Бреза“. Македонска енциклопедија , книга : стр. . (2009). Скопје: МАНУ.
  2. Keeler, Harriet L. (1900). Our Native Trees and How to Identify Them. New York: Charles Scriber's Sons. стр. 295–297. 
  3. http://www.woodmagazine.com/materials-guide/lumber/wood-species-1/birch/
  4. „Birch Tar – How to collect it“. Архивирано од изворникот на 2008-02-27. 
  5. Sanjukta Gupta, "Lakṣmī Tantra: A Pāñcarātra Text", Brill Archive, 1972, ISBN 90-04-03419-6.
  6. Amalananda Ghosh, "An Encyclopaedia of Indian Archaeology", BRILL, 1990, ISBN 90-04-09264-1
  7. Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига III: Средина XX века – поч. XXI века (неомодернизам, неоавангарда, постмодернизам и нова трагања). Београд: Paidea, 2007, стр. 54.
  8. Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига III: Средина XX века – поч. XXI века (неомодернизам, неоавангарда, постмодернизам и нова трагања). Београд: Paidea, 2007, стр. 55-56.
  9. Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига II: Прва четвртина – средина XX века (авангарда и социјалистички реализам). Београд: Paidea, 2007, стр. 157.
  • Grimshaw, John (2009). New Trees, Recent introductions to cultivation. Kew Publishing, RBG Kew. стр. 163–174. 

Надворешни врскиУреди