Отвори го главното мени

Алфа хеликсот (α-хеликс) е чест мотив на секундарната структура на белковините (протеините). Тој претставува спирална, десногира конформација, кај која секоја алфа-амино (N-H) група од полипептидниот ‘рбет создава водородна врска со алфа-карбонилната (C=O) група која е четири аминокиселински остатоци подолу од неа (i + 4 → i водородна врска).

Полипептидниот синџир може да формира различни видови на хеликсни структури кои се разликуваат по бројот на завртувања на синџирот и по растојанието помеѓу извиените сегменти на полипептидот во хеликс. Алфа хеликсот е, исто така, познат како класичен Полинг-Кори-Бренсон α-хеликс. Понекогаш се користи и називот 3.613 – хеликс, што го означува бројот на остатоци на едно хеликсно завртување (извивање), каде бројот 13 го означува бројот на атоми кои го градат прстенот затворен со водородната врска.

Алфа хеликсот се формира спонтано, бидејќи е енергетски најсиромашна, а со тоа и најстабилна, конформација на полипептидната верига. Хеликси можат да образуваат и L- и D-аминокиселините, но никогаш двата изомера заедно во иста молекула. Хеликсите можат да бидат десногири или левогири, во зависност од тоа на која страна се завртува полипептидниот ланец; десногириот хеликс е одреден со правецот во кој се вртат прстите на десната рака кога палецот се поставува на оската на хеликсот во правецот во кој тој се гради. L-аминокиселините се доста почести во природата од D-аминокиселините и тие можат да образуваат и левогири и десногири хеликси, но мнозинството на познати хеликси во биолошкиот свет се десногири.

ИсторијаУреди

Страничен поглед на α-хеликс изграден од аланински остатоци во атомски детали. Двете водородни врски се обоени розово; растојанието помеѓу H и O атомите е околу 2 Å (0.20 nм). Полипептидниот ланец е насочен нагоре; т.е., N-терминалот е на дното, а C-терминалот е на врвот. Забележете дека аминокиселинските странични ланци (црно) благо се наклонети надолу, кон N-терминалот, додека пептидните кислороди (црвено) се насочени нагоре, а пептидните NH групи (сино и сиво) се насочени надолу.
Приказ на истиот хеликс од погоре. Четири карбонилни групи се насочени нагоре, кон гледачот, оддалечени за околу 100° на кругот, што одговара на 3.6 аминокиселински остатоци по едно завртување на хеликсот.

Во текот на раните 1930-ти години, Вилијам Естбури воочил драстични промени во дифракцијата на Х-зраците во влакната на влажната волна или коса по направеното истегнување. Податоците укажувале на постоењето на спирални молекулски структури со карактеристичен период на повторување од приближно 5.1 Å (0.51 nm).

Естбури го претпоставил следното:

  • неистегнатите молекули на протеинот образуваат хеликс (кој тој го нарекол α-облик)
  • истегнувањето доведува до одмотување на хеликсот и создавање на издолжена состојба (која тој ја нарекол β-облик).

Естбуриевите модели, иако не биле многу прецизни во деталите, во суштина биле точни и тие одговараат на модерните елементи на секундарната структура, α-хеликс и β-плоча (Естбуриевата номенклатура се задржала), кои ги развиле Лајнус Полинг, Роберт Кори и Херман Бренсон во 1951 година. Ханс Нојрат прв воочил дека Естбуриевите модели не можат да бидат прецизни до детали, бидејќи подразбирале преклопување на атомите на молекулата.[1] Студијата на Нојрат и Естбуриевите податоци ги поттикнале Хју Стот Тејлор,[2] Морис Хагинс,[3] Вилијам Лоренс Брег и соработниците[4] да предложат модели за структурата на кератинот кои потсетувале на структурата на α-хеликс.

Два битни чекори во развојот на денешното сознание за структурата на α-хеликсот биле: (1) правилна геометрија на врската која била опишана благодарение на методите за одредување на кристалната структура на аминокиселините и пептидите, како и предвидувањата на Полинг на планираните пептидни врски и (2) отфрлање на идејата за задолжителен цел број на остатоци при полно завртување на хеликсот. Идејата за осен момент се јавила во 1948 година, кога Полинг нацртал полипептиден ланец со приближно точни димензии на хартиена лента која ја извил во хеликс, внимавајќи да полипептидните врски ги одржи планарни. После неколку обиди, тој направил модел со физички веројатни водородни врски. Пред конечното објавување на студијата,[5] Полинг соработувал со Кори и Бренсон за потврдување на неговиот модел. Во 1954 година, Полинг ја добил својата прва Нобелова награда „за неговото истражување на природата на хемиската врска и нејзината примена во објаснувањето на структурата на сложените супстанци“[6] (како што се протеините), посебно структурата на α-хеликсот.

СтруктураУреди

Геометрија и водородно врзувањеУреди

Аминокиселините во α-хеликсот се подредуваат во десногира спирална структура, каде што секој аминокиселински остаток одговара на завртување на хеликсот од 100° (т.е. хеликсот има 3.6 аминокиселински остатоци по полн круг) и транслација од 1.5 Å (0.15 nm) долж оската на хеликсот.[7] Висината на α-хеликсот (вертикалното растојание помеѓу последователните завртувања на хеликсот) изнесува 5.4 Å (0.5 nm), што е производот од 3.6 и 1.5. Најважно е што N-H групата на еден аминокиселински остаток гради водородна врска со C=O групата која се наоѓа 4 аминокиселински остатоци подолу во полипептидниот ланец; ова повторувачко i + 4 → i водородно поврзување е најзначајната карактеристика на α-хеликсот. Официјалната меѓународна номенклатура[8][9] специфицира два начина за дефинирање на α-хеликсите, правило 6.2 во смисла на повторување на торзионите агли φ и ψ (види подолу) и правило 6.3 во однос на шемата на водородни врски и висината на хеликсот. Причината за ваквиот распоред на водородните врски во α-хеликсот е што на овој начин се постигнува оптимално растојание од 2.8 Å помеѓу О- и H- атомите на овие групи, на кое јачината на водородната врска е висока. Страничните ланци на аминокиселинските остатоци во α-хеликсот се свртени кон надворешноста на хеликсот што овозможува да се избегне просторна интерференција на овие групи. Кај глобуларните белковини, α-хеликсите во просек имаат околу 12 аминокиселински остатоци и должина од околу 18 Å, иако кај некои од нив најдени се α-хеликси изградени од 53 аминокиселински остатоци. Во структурата на белковините, α-хеликсите можат да се идентификуваат со употреба на неколку компјутерски методи, од кои најпозната е DSSP (анг. Dictionary of Protein Secondary Structure).[10]

 
Разлика помеѓу α-хеликс (четириаголен) и 310-хеликс (триаголен), гледани од горе.
 
Рамачандранов дијаграм (φψ дијаграм), со податочни точки за α-хеликсните остатоци кои формираат густ дијагонален кластер подолу и лево од центарот, околу глобалниот енергетски минимум за конформацијата на полипептидниот 'рбет.[11]

Слични структури на α-хеликсот (i + 4 → i водородно врзување) се 310 хеликсот (i + 3 → i водородно врзување) и π-хеликсот (i + 5 → i водородно врзување). Овие алтернативни хеликси се релативно ретки во биолошките системи, иако 310 хеликсот се среќава на крајот од α-хеликсите, „затворајќи“ го како капа. Привремените i + 2 → i структури (понекогаш означувани како δ-хеликси) забележани се како интермедиери во симулациите на молекулската динамика на извивањето на α-хеликсите. Алфа хеликсот може, исто така, да се означи како 3.613 хеликс, бидејќи растојанието i + 4 додава уште три атоми на водородно-врзаната петелка во споредба со потесниот 310 хеликс, а во просек 3.6 аминокиселински остатоци прават еден прстен на α-хеликс. Индексите се однесуваат на бројот на атоми (вклучително и водородот) во затворената петелка која ја формира водородното поврзување.[12]

Аминокиселинските остатоци на α-хеликсот обично завземаат осни (φ, ψ) диедарски агли од приближно (-60°, -45°), како што е прикажано на сликата од десно. Во поопшта смисла, тие завземаат диедарски агли така да ψ диедарскиот агол на еден остаток и φ диедарскиот агол на следниот остаток имаат збир од приближно -105°. Како последица на тоа, диедарските агли на α-хеликсот воглавно се сместени на дијагоналната лента на Рамачандрановиот дијаграм (со наклон -1), земајќи вредности од (-90°, -15°) до (-35°, -70°). За споредба, збирот на диедарските агли кај 310 хеликсот е приближно -75°, додека кај π-хеликсот е околу -130°. Општата формула за аголот на ротација Ω по остаток на било кој полипептиден хеликс со транс изомери е изразена со равенката:[13]

3 cos Ω = 1 − 4 cos2 φ + ψ2

Алфа хеликсот е густо спакуван; речиси нема слободен простор внатре во него. Страничните ланци на аминокиселинските остатоци се наоѓаат од надворешната страна на хеликсот и благо се закривени „надолу“ (т.е., кон N-крајот), како гранките на зимзелено дрво. Оваа насоченост понекогаш се користи во прелиминарните мапи (со ниска резолуција) на електронска густина за утврдување на насоката на завртување на полипептидниот ‘рбет.[14]

Дводимензионални (2D) дијаграми за претставување на α-хеликситеУреди

Дијаграм на хеликсно тркало
Веншијанг дијаграм

Три различни стилови на 2D дијаграми се користат за да се претстават различни аспекти на односите на аминокиселинската секвенца и структурата, кои даваат специфични физички и интеракциски својства на индивидуалните α-хеликси. Два од нив го нагласуваат кружното поставување околу цилиндричниот пресек: прво-развиениот таков дијаграм се нарекува „хеликсно тркало“,[15] а поновата верзија се нарекува „веншијанг дијаграм“.[16]

Хеликсното тркало претставува хеликс со проекција на Cα структурата на полипептидниот ‘рбет по должина на оската на хеликсот, додека веншијанг дијаграмот го претставува поапстрактно, како рамномерна спирала извиена на рамнината на страницата. Двата дијаграма ја одбележуваат секвенцата со еднобуквен аминокиселински код на секоја Cα позиција, користејќи различни бои или симболи како кодови за својствата на аминокиселините. Секогаш се разграничени хидрофобните од хидрофилните аминокиселини, како најважното својство кое ги регулира хеликсните интеракции. Понекогаш се одделуваат позитивните од негативно наелектризираните хидрофилни аминокиселини, а понекогаш се одделуваат и двосмислените аминокиселини, каков што е глицинот (G). Правилата за кодирањата со бои се различни. Хеликсното тркало не ја менува репрезентацијата долж хеликсот, додека веншијанг дијаграмот може да ги прикаже релативните локации на аминокиселините во α-хеликсот независно од неговата должина.

И двата кружни дијаграми даваат интуитивна и лесно визуелизирачка 2D слика која го карактеризира распоредот на хидрофобни и хидрофилни остатоци во α-хеликсот,[15][16] и може да се користи за проучување на хеликс-хеликс интеракциите,[17] хеликс-мембрана интеракциите квантифицирани со хеликсниот хидрофобен момент,[18] или протеин-протеин интеракциите.[19][20]

Третиот стил на 2D дијаграм се нарекува „хеликсна мрежа“. Тој се создава со отворање на цилиндричната површина на секој хеликс долж линија која е паралелна со оската и прикажување на резултатот вертикално. Хеликсната мрежа не е погодна за проучување на хеликс-хеликс интеракциите на пакување, но таа станала доминантно средство за репрезентација на аранжманот на секвенцата на интегралните мембрански протеини, бидејќи прикажува важни односи меѓу хеликсната секвенца и нејзиното вертикално позиционирање во мембраната, дури и без познавање на 3D аранжманот на хеликсите.

СтабилностУреди

Хеликсите кои се набљудуваат во структурата на белковините може да варираат во големина од 4 до над 40 аминокиселински остатоци, но типичен хеликс содржи околу 10 аминокиселини (околу три завртувања). Општо земено, кратките полипептиди обично не градат α-хеликси во раствор, бидејќи ентропискиот губиток на енергија вложена за склопување на полипептидниот синџир не се компензира со доволен број на стабилизирачки интеракции. Генерално, водородните врски на основната структура на α-хеликсот се сметаат за нешто послаби од оние кои се јавуваат кај β-плочите и изложени се на јако дејство на околните молекули на вода. Меѓутоа, во хидрофобни средини, како што е плазматската мембрана, или во присуство на ко-растворувачи, како што е трифлуороетанолот (TFE), или изолирани од растворувач во гасна фаза,[21] олигопептидите лесно формираат стабилни α-хеликсни структури. Понатаму, во пептидите можат да бидат инкорпорирани вкрстени врски за конформациона стабилизација на хеликсните склопови. Вкрстените врски ја стабилизираат хеликсната состојба со ентрописка дестабилизација на несклопената состојба и со отстранување на енталписки стабилизираните „лажни“ склопови, кои се компетитори на потполно хеликсната состојба.[22] Се покажало дека α-хеликсите се постабилни, поробустни кон мутации и полесни за дизајнирање од β-нишките во природните протеини,[23] а исто така и во вештачки дизајнираните протеини.[24]

 
α-хеликс прикажан со ултрависоко-резолуциски контури на електронска густина, каде кислородните атоми се обоени црвено, азотните атоми сино, а водородните врски како зелени точкести линии (PDB датотека 2NRL, 17-32).На сликата N-терминалот се наоѓа на врвот.

Експериментално одредувањеУреди

Бидејќи α-хеликсот е дефиниран од неговите водородни врски и конформацијата на полипептидниот ‘рбет, најдеталниот експериментален доказ за α-хеликсна структура доаѓа од рендгенската кристалографија со атомска резолуција, како примерот прикажан од десно. Јасно е дека сите карбонилни кислородни атоми од ‘рбетот се насочени надолу (кон C-крајот), но малку се распрснуваат, а водородните врски се приближно паралелни со оската на хеликсот. Протеинските структури добиени со NMR спектроскопија, исто така покажуваат хеликсни структури, со карактеристични опсервации на спарувања преку нуклеарниот Оверхаузеров ефект (NOE или nOe) помеѓу атомите на соседни хеликсни свиоци. Во некои случаи, индивидуалните водородни врски може директно да се набљудуваат како мало скаларно спарување кај NMR.

Постојат неколку други методи, со пониска резолуција, со кои може да се одреди општа хеликсна структура. NMR хемиските преместувања (анг. NMR chemical shifts), особено на Cα, Cβ и C’, и резидуалните диполни спарувања често се карактеристични за хеликсите. Далечното-УВ (170-250 nm) циркуларен дихроизам дава спектар на хеликси кој е исто така идиосинкратски, а покажува изразен двоен минимум на околу 208 и 222 nm. Инфрацрвената (IR) спектроскопија ретко се користи, бидејќи α-хеликсниот спектар е сличен на оној на случајниот навој (иако овие може да се раздвојат преку, на пример, замена на водородот со деутериум). Конечно, крио-електронската микроскопија сега е способна да ги распознае индивидуалните α-хеликси во протеинот, иако назначувањето на остатоците во нив сè уште е активна област на истражување.

Долгите аминокиселински хомополимери често формираат хеликси доколку се водорастворливи. Таквите долги, изолирани хеликси можат да се детектираат и со други методи, како што се диелектричната релаксација, проточна бирефрингенција и мерење на константата на дифузија. Всушност, овие методи ја детектираат само карактеристичната пролатна (издолжена) хидродинамичка форма на хеликсот, или неговиот голем диполен момент.

Склоност на аминокиселините за формирање на α-хеликсУреди

Различните аминокиселински секвенци имаат различни склоности за формирање на α-хеликс. Метионин, аланин, леуцин, глутаминска киселина и лизин (означени со акронимот „MALEK“, според еднобуквениот аминокиселински код) имаат висока склоност кон формирање на α-хеликс, додека пролин и глицин имаат ниска склоност.[25] Пролинот е познат како нарушувач на α-хеликсната структура, бидејќи не може да донира амиден водород за формирање на водородна врска, а исто така и поради тоа што неговиот страничен ланец стерично интерферира со ‘рбетот на претходниот свиок – во внатрешноста на хеликсот ова предизвикува искривување од околу 30° во оската на хеликсот.[12] Сепак, пролинот често се среќава како првиот остаток на хеликс, веројатно поради неговата структурна ригидност. Глицинот, исто така, има тенденција да ја нарушува структурата на хеликсот, бидејќи неговата висока конформациска флексибилност прави да, од ентрописка гледна точка, неговата фиксација во релативно ригидната α-хеликсна структура е неисплатлива.

Табела на стандардните склоности на аминокиселините за формирање на α-хеликсУреди

Во табелата прикажани се пресметаните разлики во слободна енергија, Δ(ΔG), изразени во kcal/mol по остаток во α-хеликсна конфигурација, во однос на аланин за кој по договор се зема вредност од нула. Повисоките вредности (попозитивни слободни енергии) означуваат помала склоност за формирање на α-хеликс. Можни се значителни отстапувања од овие просечни вредности, зависно од идентитетот на соседните остатоци.

Разлики во слободната енергија по остаток[26]
Аминокиселина 3-буквен код 1-буквен код Слободна енергија
kcal/mol kJ/mol
Аланин Ala A 0.00 0.00
Аргинин Arg R 0.21 0.88
Аспарагин Asn N 0.65 2.72
Аспарагинска киселина Asp D 0.69 2.89
Цистеин Cys C 0.68 2.85
Глутаминска киселина Glu E 0.40 1.67
Глутамин Gln Q 0.39 1.63
Глицин Gly G 1.00 4.18
Хистидин His H 0.61 2.55
Изолеуцин Ile I 0.41 1.72
Леуцин Leu L 0.21 0.88
Лизин Lys K 0.26 1.09
Метионин Met M 0.24 1.00
Фенилаланин Phe F 0.54 2.26
Пролин Pro P 3.16 13.22
Серин Ser S 0.50 2.09
Треонин Thr T 0.66 2.76
Триптофан Trp W 0.49 2.05
Тирозин Tyr Y 0.53 2.22
Валин Val V 0.61 2.55

Диполен моментУреди

Хеликсот поседува мерлив вкупен диполен момент, кој се јавува поради збирното дејство на индивидуалните микродиполи од карбонилните групи на пептидните врски насочени долж оската на хеликсот.[27] Ефектите на збирниот макродипол се тема на дискусија. Кај α-хеликсите, N-терминалниот крај често завршува со негативно наелектризирана група, понекогаш страничниот ланец на глутамат или аспартат, или понекогаш фосфатен анјон. Некои научници сметаа дека макродиполот на хеликсот стапува во електростатска интеракција со таквите групи. Други научници сметаат дека ваквото видување е погрешно, и дека е пореално да се каже дека потенцијалот за водородно врзување на слободните NH групи на N-терминалот од α-хеликс може да се засити со водородна врска; ова, исто така, може да се смета како збир на интеракции меѓу локалните микродиполи C=O···H−N.[28][29]

Намотани хеликсиУреди

Намотаните α-хеликси се високо-стабилни форми кај кои два или повеќе хеликса се замотуваат помеѓу себе во структура на „супернавој“. Намотаните хеликси содржат мошне карактеристичен мотив познат како хептад повторување, кај кој мотивот се повторува на секои седум остатоци долж секвенцата. Првиот и четвртиот остаток (познати како a и d позиции) скоро секогаш се хидрофобни; четвртиот остаток типично е леуцин, што довело до именување на овој структурен мотив како леуцински патент. Овие хидрофобни остатоци се пакуваат заедно во внатрешноста на хеликсниот сноп. Генерално, петтиот и седмиот остаток (познати како e и g позиции) имаат спротивни електрични полнежи, па така формираат солен мост. Фибриларните протеини, како што е кератинот, често имаат структура на намотани хеликси, а таа се среќава и кај некои протеини кои формираат димери. Пар на намотани хеликси, наречен четири-хеликсен сноп, е многу чест структурен мотив кај протеините. На пример, се јавува кај човечкиот хормон на раст и кај неколку типови на цитохроми. Rop протеинот, кој поттикнува плазмидна репликација во бактериските клетки, е интересен случај, кај кој единечен полипептиден ланец формира намотан хеликс и два мономера се агрегираат за да формираат четири-хеликсен сноп.

Фацијални аранжманиУреди

Аминокиселини кои градат одреден хеликс може да се нанесат на хеликсно тркало, репрезентација која ги илустрира ориентациите на составните аминокиселини. Често кај глобуларните протеини, како и кај специјализирани структури, како што се намотаните хеликси и леуцинските патенти, α-хеликсот ќе покаже две „лица“ – едно кое содржи претежно хидрофобни аминокиселини ориентирани кон внатрешноста на протеинот (хидрофобно јадро) и едно кое содржи претежно хидрофилни аминокиселини ориентирани кон површината на протеинот која стапува во контакт со вода.

Промени во ориентацијата на врзување, исто така, се јавуваат кај фацијално-организираните олигопептиди. Ова често се јавува кај антимикробните пептиди, а создадени се многу модели за да се опише како ова влијае на нивната функција. Заедничка карактеристика за многу од нив е што хидрофобното „лице“ на антимикробниот пептид создава пори во плазматската мембрана по асоцијација со јаглеводородните ланци на масните киселини кои го градат јадрото на мембраната.[30][31]

Функционални улогиУреди

 
Намотан хеликс кај леуцинскиот патент и ДНК-врзувачки хеликси: транскрипционен фактор Max (PDB датотека 1HLO)
 
Говедски родопсин (PDB датотека 1GZM), со сноп од седум хеликса, вграден во мембраната (површините на мембраната се означени со хоризонтални линии).

Врзување на ДНКУреди

Алфа хеликсите имаат особено значење кај мотивите за врзување на ДНК, вклучувајќи ги хеликс-свијок-хеликс мотивите, мотивите на леуцински патент и мотивите на цинкови прсти. Дијаметарот на α-хеликсот изнесува околу 12 Å (1.2 nm), во кој се вклучени и просечни странични ланци од аминокиселински остатоци, која вредност е приближно еднаква на ширината на главниот жлеб на B-формата на ДНК. Исто така, димерите од намотани хеликси (или леуцински патент) лесно може да позиционираат пар на интерактивни површини за контакт со честите симетрично повторливи секвенци во двоверижната ДНК. Пример за двата аспекти е транскрипциониот фактор Max (види слика лево), кој користи намотан хеликс за да димеризира, со што позиционира уште еден пар на хеликси за интеракција во две последователни завртувања на главниот жлеб на ДНК.

Трансмембрански протеиниУреди

Алфа хеликсите се најчестите протеински структурни елементи на трансмембранскиот сегмент од мембранските протеини. Се претпоставува дека тоа е поради фактот што хеликсната структура може внатрешно да ги засити сите водородни врски од полипептидниот ‘рбет, со што не остануваат поларни групи изложени на мембраната, само доколку аминокиселинските странични ланци се хидрофобни. Мембранските протеини понекогаш се закотвени во мембраната со помош на еден хеликс, а понекогаш со пар на хеликси или со хеликсен сноп, кој најчесто се состои од седум хеликси со аранжман горе-доле, поредени во прстен. Ваква структура поседуваат родопсините (види слика десно) и G-протеин рецепторите (GPCRs, од анг. G protein-coupled receptors).

Механички својстваУреди

Алфа хеликсите под аксијална деформација на затегнување, карактеристична оптоварена состојба која се јавува во многу филаменти и ткива богати со α-хеликси, резултира со карактеристично трифазно однесување на крут-мек-крут тангентен модул.[32] Фаза I одговара на режимот на мала деформација, во тек на која хеликсот се истегнува хомогено, по што следи фаза II, во која α-хеликсните извивања се раскинуваат поради раскинувањето на водородните врски. Фаза III главно е поврзана со високо-деформирачки истегнувања на ковалентните врски.

Динамички својстваУреди

Алфа хеликсите во протеините можат да покажуваат ниско-фреквентни движења (слични на движењата на хармоника), што било утврдено со Раманова спектроскопија[33] и било анализирано со квази-континуираниот модел.[34][35] Хеликсите кои не се стабилизирани од терциерни интеракции покажуваат динамичко однесување, кое главно се припишува на триење на хеликсните краеви.[36]

ПоврзаноУреди

НаводиУреди

  1. Neurath, Hans (1 март 1940 г). Intramolecular Folding of Polypeptide Chains in Relation to Protein Structure. (на EN). „The Journal of Physical Chemistry“ том  44 (3): 296–305. doi:10.1021/j150399a003. ISSN 0092-7325. https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/j150399a003. 
  2. Taylor, Hugh S. (1941 г). Large Molecules Through Atomic Spectacles. „Proceedings of the American Philosophical Society“ том  85 (1): 1–12. http://www.jstor.org/stable/985121. 
  3. Huggins, Maurice L. (1 април 1943 г). The Structure of Fibrous Proteins. (на EN). „Chemical Reviews“ том  32 (2): 195–218. doi:10.1021/cr60102a002. ISSN 0009-2665. https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/cr60102a002. 
  4. Bragg, William Lawrence; Kendrew, John Cowdery; Perutz, Max Ferdinand (10 октомври 1950 г). Polypeptide chain configurations in crystalline proteins (на en). „Proc. R. Soc. Lond. A“ том  203 (1074): 321–357. doi:10.1098/rspa.1950.0142. ISSN 0080-4630. http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/203/1074/321. 
  5. Pauling, L.; Corey, R. B.; Branson, H. R. (1 април 1951 г). The structure of proteins; two hydrogen-bonded helical configurations of the polypeptide chain. „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America“ том  37 (4): 205–211. ISSN 0027-8424. PMID 14816373. PMC: PMC1063337. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14816373. 
  6. „The Nobel Prize in Chemistry 1954“. NobelPrize.org (en-US). конс. 2018-10-21. 
  7. Dunitz, Jack D. (19 ноември 2001 г). Pauling's Left‐Handed α‐Helix (на en). „Angewandte Chemie International Edition“ том  40 (22). doi:10.1002/1521-3773(20011119)40:22%3C4167::aid-anie4167%3E3.0.co;2-q. ISSN 1521-3773. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/1521-3773(20011119)40:22%3C4167::AID-ANIE4167%3E3.0.CO;2-Q. 
  8. Nomenclature, IUPAC-IUB Commission on Biochemical (25 декември 1970 г). Abbreviations and Symbols for the Description of the Conformation of Polypeptide Chains Tentative Rules (1969) (на en). „Journal of Biological Chemistry“ том  245 (24): 6489–6497. ISSN 0021-9258. http://www.jbc.org/content/245/24/6489. 
  9. „Polypeptide Conformations 1 and 2“. www.sbcs.qmul.ac.uk. конс. 2018-10-21. 
  10. Kabsch, W.; Sander, C. (1 декември 1983 г). Dictionary of protein secondary structure: pattern recognition of hydrogen-bonded and geometrical features. „Biopolymers“ том  22 (12): 2577–2637. doi:10.1002/bip.360221211. ISSN 0006-3525. PMID 6667333. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6667333. 
  11. Structure validation by Calpha geometry: phi,psi and Cbeta deviation. „Proteins“ том  50 (3): 437–50. февруари 2003 г. doi:10.1002/prot.10286. PMID 12557186. 
  12. 12,0 12,1 Richardson, J. S. (1981 г). The anatomy and taxonomy of protein structure. „Advances in Protein Chemistry“ том  34: 167–339. ISSN 0065-3233. PMID 7020376. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/7020376. 
  13. Langel, Ulo; Cravatt, Benjamin F.; Graslund, Astrid; Heijne, N. G. H. von; Zorko, Matjaz; Land, Tiit; Niessen, Sherry (2009-11-18) (на en). Introduction to Peptides and Proteins. CRC Press. ISBN 9781439882047. https://books.google.mk/books?id=GA3SBQAAQBAJ&pg=PA40&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false. 
  14. Terwilliger, Thomas C. (1 март 2010 г). Rapid model building of alpha-helices in electron-density maps. „Acta Crystallographica. Section D, Biological Crystallography“ том  66 (Pt 3): 268–275. doi:10.1107/S0907444910000314. ISSN 1399-0047. PMID 20179338. PMC: PMC2827347. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20179338. 
  15. 15,0 15,1 Schiffer, M.; Edmundson, A. B. (1 март 1967 г). Use of helical wheels to represent the structures of proteins and to identify segments with helical potential. „Biophysical Journal“ том  7 (2): 121–135. doi:10.1016/S0006-3495(67)86579-2. ISSN 0006-3495. PMID 6048867. PMC: PMC1368002. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6048867. 
  16. 16,0 16,1 Chou, K. C.; Zhang, C. T.; Maggiora, G. M. (1 мај 1997 г). Disposition of amphiphilic helices in heteropolar environments. „Proteins“ том  28 (1): 99–108. ISSN 0887-3585. PMID 9144795. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9144795. 
  17. Kurochkina, Natalya (21 мај 2010 г). Helix-helix interactions and their impact on protein motifs and assemblies. „Journal of Theoretical Biology“ том  264 (2): 585–592. doi:10.1016/j.jtbi.2010.02.026. ISSN 1095-8541. PMID 20202472. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20202472. 
  18. Eisenberg, D.; Weiss, R. M.; Terwilliger, T. C. (23 септември 1982 г). The helical hydrophobic moment: a measure of the amphiphilicity of a helix. „Nature“ том  299 (5881): 371–374. ISSN 0028-0836. PMID 7110359. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/7110359. 
  19. Zhou, Guo-Ping (7 септември 2011 г). The disposition of the LZCC protein residues in wenxiang diagram provides new insights into the protein-protein interaction mechanism. „Journal of Theoretical Biology“ том  284 (1): 142–148. doi:10.1016/j.jtbi.2011.06.006. ISSN 1095-8541. PMID 21718705. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21718705. 
  20. Zhou, Guo-Ping (1 октомври 2011 г). The structural determinations of the leucine zipper coiled-coil domains of the cGMP-dependent protein kinase Iα and its interaction with the myosin binding subunit of the myosin light chains phosphase. „Protein and Peptide Letters“ том  18 (10): 966–978. ISSN 1875-5305. PMID 21592084. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21592084. 
  21. Hudgins, Robert R.; Jarrold, Martin F. (1 април 1999 г). Helix Formation in Unsolvated Alanine-Based Peptides:  Helical Monomers and Helical Dimers (на en). „Journal of the American Chemical Society“ том  121 (14): 3494–3501. doi:10.1021/ja983996a. ISSN 0002-7863. https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ja983996a. 
  22. Kutchukian, Peter S.; Yang, Jae Shick; Verdine, Gregory L.; Shakhnovich, Eugene I. (8 април 2009 г). All-atom model for stabilization of alpha-helical structure in peptides by hydrocarbon staples. „Journal of the American Chemical Society“ том  131 (13): 4622–4627. doi:10.1021/ja805037p. ISSN 1520-5126. PMID 19334772. PMC: PMC2735086. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19334772. 
  23. Abrusán, György; Marsh, Joseph A. (12 2016 г). Alpha Helices Are More Robust to Mutations than Beta Strands. „PLoS computational biology“ том  12 (12): e1005242. doi:10.1371/journal.pcbi.1005242. ISSN 1553-7358. PMID 27935949. PMC: PMC5147804. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/27935949. 
  24. Rocklin, Gabriel J.; Chidyausiku, Tamuka M.; Goreshnik, Inna; Ford, Alex; Houliston, Scott; Lemak, Alexander; Carter, Lauren; Ravichandran, Rashmi; и др. (07 14, 2017 г). Global analysis of protein folding using massively parallel design, synthesis, and testing. „Science (New York, N.Y.)“ том  357 (6347): 168–175. doi:10.1126/science.aan0693. ISSN 1095-9203. PMID 28706065. PMC: PMC5568797. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/28706065. 
  25. Pace, C. N.; Scholtz, J. M. (1 јули 1998 г). A helix propensity scale based on experimental studies of peptides and proteins. „Biophysical Journal“ том  75 (1): 422–427. ISSN 0006-3495. PMID 9649402. PMC: PMC1299714. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9649402. 
  26. „A Helix Propensity Scale Based on Experimental Studies of Peptides and Proteins“, стр. 422–427.
  27. Hol, W. G. J.; van Duijnen, P. T.; Berendsen, H. J. C. (1 јуни 1978 г). The α-helix dipole and the properties of proteins (на En). „Nature“ том  273 (5662): 443–446. doi:10.1038/273443a0. ISSN 0028-0836. https://www.nature.com/articles/273443a0. 
  28. He, J. J.; Quiocho, F. A. (1 октомври 1993 г). Dominant role of local dipoles in stabilizing uncompensated charges on a sulfate sequestered in a periplasmic active transport protein. „Protein Science: A Publication of the Protein Society“ том  2 (10): 1643–1647. doi:10.1002/pro.5560021010. ISSN 0961-8368. PMID 8251939. PMC: PMC2142251. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8251939. 
  29. Milner-White, E. J. (1 ноември 1997 г). The partial charge of the nitrogen atom in peptide bonds. „Protein Science: A Publication of the Protein Society“ том  6 (11): 2477–2482. doi:10.1002/pro.5560061125. ISSN 0961-8368. PMID 9385654. PMC: PMC2143592. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9385654. 
  30. Kohn, Eric; Shirley, David; Arotsky, Lubov; Picciano, Angela; Ridgway, Zachary; Urban, Michael; Carone, Benjamin; Caputo, Gregory; и др. (4 февруари 2018 г). Role of Cationic Side Chains in the Antimicrobial Activity of C18G (на en). „Molecules“ том  23 (2): 329. doi:10.3390/molecules23020329. https://www.mdpi.com/1420-3049/23/2/329. 
  31. Toke, Orsolya (2005 г). Antimicrobial peptides: new candidates in the fight against bacterial infections. „Biopolymers“ том  80 (6): 717–735. doi:10.1002/bip.20286. ISSN 0006-3525. PMID 15880793. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15880793. 
  32. Ackbarow, Theodor; Chen, Xuefeng; Keten, Sinan; Buehler, Markus J. (16 октомври 2007 г). Hierarchies, multiple energy barriers, and robustness govern the fracture mechanics of alpha-helical and beta-sheet protein domains. „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America“ том  104 (42): 16410–16415. doi:10.1073/pnas.0705759104. ISSN 0027-8424. PMID 17925444. PMC: PMC2034213. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17925444. 
  33. Painter, P. C.; Mosher, L. E.; Rhoads, C. (1 јули 1982 г). Low-frequency modes in the Raman spectra of proteins. „Biopolymers“ том  21 (7): 1469–1472. doi:10.1002/bip.360210715. ISSN 0006-3525. PMID 7115900. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/7115900. 
  34. Chou, K. C. (1 декември 1983 г). Identification of low-frequency modes in protein molecules. „The Biochemical Journal“ том  215 (3): 465–469. ISSN 0264-6021. PMID 6362659. PMC: PMC1152424. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6362659. 
  35. Chou, K. C. (1 мај 1984 г). Biological functions of low-frequency vibrations (phonons). III. Helical structures and microenvironment. „Biophysical Journal“ том  45 (5): 881–889. doi:10.1016/S0006-3495(84)84234-4. ISSN 0006-3495. PMID 6428481. PMC: PMC1434967. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6428481. 
  36. Fierz, Beat; Reiner, Andreas; Kiefhaber, Thomas (27 јануари 2009 г). Local conformational dynamics in alpha-helices measured by fast triplet transfer. „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America“ том  106 (4): 1057–1062. doi:10.1073/pnas.0808581106. ISSN 1091-6490. PMID 19131517. PMC: PMC2633579. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19131517. 

ЛитератураУреди

Надворешни врскиУреди